9 Saatlik MGK Toplantısı

28 Şubat 1997

28 Şubat 1997 günü Çankaya Köşkü'nde Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel başkanlığında toplanan Millî Güvenlik Kurulu, saat 15:10'da başlayıp 9 saat süren tarihî bir toplantı yaptı. Genelkurmay'ın 'irtica' brifingi eşliğinde hükümete, 8 yıllık kesintisiz eğitim başta olmak üzere 18 maddelik bir tedbir listesi sunuldu. Bildiri gece yayımlandı ve sonraki aylarda 'post-modern darbe' olarak anılacak sürecin dönüm noktası oldu.

Arka plan

24 Aralık 1995 seçiminde birinci parti olan Refah Partisi, 28 Haziran 1996'da Doğru Yol Partisi ile Refah-Yol (54. Hükümet) koalisyonunu kurmuş ve Erbakan başbakan olmuştu. Hükümet ekonomide havuz sistemi ve denk bütçe uygulamalarıyla kısa sürede iç borç faiz yükünü düşürmüş, D-8 girişimi ve İslam ülkeleriyle temasları nedeniyle laiklik ekseninde sert eleştirilerin hedefi hâline gelmişti. 1996 sonbaharından itibaren Susurluk kazası, 'Fasafiso' değerlendirmesi, Başbakanlık konutundaki tarikat liderleri iftarı, Sincan Belediyesi'nin 30-31 Ocak 1997'deki Kudüs Gecesi ve 4 Şubat 1997'de Sincan'da tankların yürütülmesi gerilimi tırmandırdı. Genelkurmay bünyesinde Batı Çalışma Grubu'nun kurulması, medyada 'irtica ve yeşil sermaye' manşetleri ve iş dünyası-sendika çevrelerinin siyasete müdahil açıklamaları, MGK'nın olağan Şubat toplantısını olağanüstü bir hesaplaşmaya dönüştürecek zemini hazırladı. Erbakan ise orduyu karşısına almadan uzlaşarak hükümeti sürdürme çizgisi izliyor, Millî Görüş'ün orduya dair 'yüksek millî hissiyat' vurgusunu muhafaza etmeye çalışıyordu.

Olayın seyri

• 30 Ocak - 4 Şubat 1997Sincan Belediyesi'nin düzenlediği Kudüs Gecesi'nde sahnelenen oyun ve yapılan konuşmalar büyük tepki çekti; savcılık soruşturma başlattı, Belediye Başkanı Bekir Yıldız gözaltına alındı. 4 Şubat'ta Genelkurmay'a bağlı birlikler Sincan'da tank ve zırhlı araçla geçiş yaptı; Genelkurmay 2. Başkanı Korgeneral Çevik Bir geçişi daha sonra 'balans ayarı' olarak niteledi.
• Şubat 1997 ortasıGenelkurmay Karargâhı'nda Batı Çalışma Grubu fiilen çalışmaya başladı ve MGK Genel Sekreterliği 'irticaya karşı alınacak tedbirler' başlıklı bir taslak hazırladı. MGK'nın 28 Şubat'taki olağan toplantısının gündemi 'Rejim aleyhtarı irticai faaliyetlere karşı alınması gereken tedbirler' olarak belirlendi; taslak 18 maddelik bir liste hâlinde olgunlaştırıldı.
• 28 Şubat 1997, 15:10Millî Güvenlik Kurulu Çankaya Köşkü'nde toplandı. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel başkanlığındaki toplantıya Başbakan Necmettin Erbakan, Başbakan Yardımcısı Tansu Çiller, ilgili bakanlar, Genelkurmay Başkanı Orgeneral İsmail Hakkı Karadayı, kuvvet komutanları ve MGK Genel Sekreteri Orgeneral İlhan Kılıç katıldı. Genelkurmay ve MİT brifingleriyle 'irtica tehdidi' sunumu yapıldı.
• 28 Şubat 1997, 15:10 - 00:20 (yaklaşık 9 saat)Toplantı 9 saate yakın sürdü ve bildiriye ekli 18 maddelik tedbir listesi tek tek tartışıldı. Listede 8 yıllık kesintisiz eğitim, Kur'an kurslarının Millî Eğitim Bakanlığı ve Diyanet denetimine bağlanması ve 12 yaş öncesi din eğitimine sınır, tarikat ve cemaat yapılanmalarına karşı yasal işlem, kılık-kıyafet kanununun katı uygulanması, 'yeşil sermaye'ye kısıtlama ve irticai kadrolaşmaya karşı idari soruşturmalar gibi başlıklar yer alıyordu. Erbakan tedbirlere şerh koyarak konunun Bakanlar Kurulu'nda incelenmesini istedi; kararlar üzerinde mutabakat sağlanamadan uzun müzakereler gece yarısına kadar devam etti.
• 28 Şubat 1997 gecesi - 1 Mart 1997 sabahıMGK Bildirisi gece yarısı yayımlandı. Bildiride laikliğin Türkiye'de demokrasi ve hukukun teminatı olduğu, irticai faaliyetlere karşı hükümetin gerekli tedbirleri alması gerektiği vurgulandı; bildiri eki listeye atıf yapıldı. 1 Mart sabahı basın bildiriyi ve 18 maddelik listeyi 'MGK'den hükümete ültimatom', 'post-modern darbe' gibi manşetlerle duyurdu.
• 5 Mart 1997MGK Genel Sekreteri Orgeneral İlhan Kılıç imzalı yazıyla Kurul kararları ve ekli tedbir listesi Başbakanlığa gönderildi. Erbakan başkanlığındaki Bakanlar Kurulu, kararları 'öncelikle dikkate alınmak' kaydıyla değerlendirme sürecine aldı; hükümet MGK kararlarına farklı şerh ve değerlendirme notlarıyla mukabele etti. Aynı gün ve sonraki günlerde bazı siyasiler ve işçi-işveren örgütleri MGK kararlarına destek açıklamaları yaptı.
• Mart - Haziran 1997MGK kararlarının uygulanıp uygulanmayacağı siyasetin ana gündemi oldu. Erbakan hükümeti tedbirleri yumuşatarak Meclis iradesine havale etme çizgisi izledi, ancak askerî kanadın ve medyanın baskısı, istifa ve iktidar değişimi tartışmalarını hızlandırdı. Bu gerilim 18 Haziran 1997'de Erbakan'ın, koalisyon protokolündeki rotasyon gereği istifa mektubunu Cumhurbaşkanı'na sunmasına kadar sürdü.

Erbakan'ın ağzından

Bu çalışmalar, sadece düşünce boyutunda da kalmamış, 1974-1978 arasında kurmuş olduğumuz Üç Hükümette ve 1996-1997 yıllarında kurduğumuz 54. Cumhuriyet Hükümeti'nde Ekonomide Milli Çözüm esasları uygulanmaya konmuştur.

— Davam

Hayır, biz para da, döviz de istemiyoruz. Tek isteğimiz, generallere bir konferans vermektir.

— Davam

Konferans bitip elektrikler açıldığında bir de baktım ki generallerin hepsi ağlıyor. Gözleri yaşlı... Biz ordunun özünde böylesine yüksek milli hissiyata sahip insanlar olduğunu orada gözümüzle gördük.

— Davam

Erbakan o kararları imzalamadı. Meclise götüreceğiz dedi.

Kusura bakmayın, hürmetim size çok yüksektir ama ben bunu imzalayamam.

Sonuç

28 Şubat MGK Bildirisi, Refah-Yol hükümetini doğrudan hedef alan bir vesayet müdahalesi olarak siyasete yerleşti ve 'post-modern darbe' kavramıyla anılır oldu. Bildiri ve eki 18 maddelik liste, 8 yıllık kesintisiz eğitim başta olmak üzere eğitim, din hizmetleri, kılık-kıyafet, tarikat yapılanmaları ve sermaye denetimi alanlarında 1997-2002 arasında kesintisiz bir uygulama baskısı doğurdu; imam-hatip orta kısımları ve Kur'an kursları başta olmak üzere geniş toplumsal kesimler bu tedbirlerden doğrudan etkilendi. Hükümet MGK kararlarını Bakanlar Kurulu ve Meclis süzgecine havale ederek zaman kazanmaya çalışsa da askerî ve medya baskısı, koalisyonun iç uyumunu aşındırdı. Süreç, Erbakan'ın 18 Haziran 1997'de koalisyon protokolündeki rotasyon gereği istifasıyla, Demirel'in hükümet kurma görevini Tansu Çiller yerine Mesut Yılmaz'a vermesi ve ANASOL-D hükümetinin kurulmasıyla sonuçlandı; 28 Şubat, Türk siyasetinde Millî Görüş'ün iktidar tecrübesini kesintiye uğratan ve sonraki yasaklar, parti kapatma ve üniversite başörtüsü yasakları gibi uygulamaların miladı sayılan bir kırılma olarak kayda geçti.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Millî Güvenlik Kurulu Bildirisi, 28 Şubat 1997 (Çankaya Köşkü) ve eki 'İrticaya karşı alınacak tedbirler' listesi (18 madde) (birincil)
• MGK Genel Sekreterliği – Başbakanlığa Sevk Yazısı, 5 Mart 1997 (Genel Sekreter Orgeneral İlhan Kılıç imzalı, MGK kararları) (birincil)
• TBMM Darbeleri ve Muhtıraları Araştırma Komisyonu Raporu, Kasım 2012 – 28 Şubat Süreci Alt Komisyonu bölümü (Cilt 1) (birincil)
• Davam (Necmettin Erbakan) – Gümüş Motor ve Milli Birlik Komitesi konferansı anlatısı ve 54. Hükümet değerlendirmesi (birincil)
• Video deşifresi – GÜNÜN TARİHİ: 5 MART | Başbakan Erbakan'ın Generallerin Dayattığı MGK Kararlarını İmzalaması (amu0b5ImD64, 00:48 ve 01:03) (birincil)
• Video deşifresi – Erbakan 28 Şubat MGK Kararlarını İM-ZA-LA-MA-DI ! (zee0VIbUaUQ, 00:10 ve 00:23) (birincil)
• Video deşifresi – 28 Şubat ve Erbakan Dönemi Üzerine Değerlendirme (aHprGqo-zjU, 02:23 ve 03:10 – imzalama tartışması) (birincil)
• Video deşifresi – 28 Şubat süreci ve Erbakan ( -ZpjGNw6_j4, 01:17 – 9 saatlik toplantı kaydı) (birincil)
• Dönem basını – Hürriyet, Milliyet, Cumhuriyet 1-6 Mart 1997 (28 Şubat bildirisi ve 18 maddelik liste manşetleri) (ikincil)