Sinop'ta Dünyaya Geldi

29 Ekim 1926

Necmettin Erbakan, Cumhuriyet'in ilanının üçüncü yıl dönümü olan 29 Ekim 1926'da, iki yıl önce sancaklıktan vilayete çevrilmiş Sinop'ta doğdu. Doğum tarihinin bilinen en güçlü kaynağı kendi kalemidir: "Davam" kitabının giriş cümlesi "29 Ekim 1926 tarihinde Sinop'ta doğdum" diye başlar. Babası, yine kendi ifadesiyle "Ağır Ceza Reisi olan" Mehmet Sabri, annesi Sinoplu Kamer Hanım'dır; TBMM'nin resmî milletvekili künyesi de doğum yerini Sinop, yılını 1926, baba adını Mehmet Sabri, ana adını Kamer olarak kaydeder. Doğduğu tarihte Türkiye'de soyadı zorunluluğu henüz yoktu; Soyadı Kanunu yaklaşık sekiz yıl sonra, 21 Haziran 1934'te kabul edildi.

Arka plan

Sinop, 1920 senesine kadar Kastamonu Vilayeti'ne bağlıydı; o tarihten sonra müstakil bir sancağa merkez olmuş, 1924'te ise bu sancak vilayet hâline getirilmişti (Besim Darkot, "Sinop", İslâm Ansiklopedisi, C.10, 1967, s.683-689; akt. Hürü Sağlam Tekir, KAÜ SBE Dergisi, S.13 (2014), s.135-136, dipnot 8). Erbakan doğduğunda Sinop iki yıllık bir vilayet merkeziydi; merkez kaza dışında Boyabat, Ayancık ve Gerze kazaları vardı (TC Devlet Salnamesi 1927-1928, s.936 ve s.940; akt. Sağlam Tekir 2014, s.136-137). Doğumdan bir yıl sonra yapılan ilk genel nüfus sayımında (28 Ekim 1927) Sinop, 63 vilayet içinde nüfusça 38. sırada gösterilecekti (Mutlu Kaya – Cevdet Yılmaz, Doğu Coğrafya Dergisi, S.38, 2017, s.139; bu sıralama 170.624'lük seriye dayanır, bkz. tartismali). Doğumun Sinop'ta gerçekleşmesinin sebebi belgelenemedi: annesinin ailesi Sinopludur (Davam, s.5), babasının 1926 Ekim'indeki görev yeri ise bilinmiyor. Babasının mesleğinin dayandığı hukukî çerçeve şudur: 8 Nisan 1924 tarih ve 469 sayılı kanunla şer'iyye mahkemeleri kaldırılmış, tek tip mahkeme teşkilatı (sulh, asliye, ağır ceza ve üstlerinde Temyiz) kurulmuştu. Erbakan babasının görev yerlerini kendisi şöyle anlatır: "Ağır Ceza Reisi olan babam, memleketin birçok yerinde görev yaptığı için çocukluğumuz muhtelif şehirlerde geçti." Doğum günü ayrıca resmî takvimde işaretli bir gündü: 19 Nisan 1925'te kabul edilen 628 sayılı kanunla 29 Ekim millî bayram ilan edilmişti (Resmî Ceride, 23 Nisan 1925, sayı 96), dolayısıyla 1926'daki 29 Ekim, kanunla kutlanan ikinci Cumhuriyet Bayramı'ydı.

Olayın seyri

29 Ekim 1923TBMM, 364 sayılı 'Teşkilâtı Esasiye Kanununun Bazı Mevaddının Tavzihan Tadiline Dair Kanun'u kabul ederek Cumhuriyet'i ilan etti. Erbakan'ın doğum günü bu ilanın tam üçüncü yıl dönümüne denk gelir.
19 Nisan 1925628 sayılı 'Cumhuriyetin İlanına Müsadif 29 Teşrinievvel Gününün Milli Bayram Addi Hakkında Kanun' TBMM'de kabul edildi; 29 Ekim resmî millî bayram oldu.
29 Ekim 1926, CumaNecmettin Erbakan Sinop'ta doğdu. Babası Mehmet Sabri, annesi Kamer Hanım.
28 Ekim 1927Cumhuriyet'in ilk genel nüfus sayımı yapıldı; Sinop vilâyetinin nüfusu 169.965 olarak tespit edildi. Erbakan'ın doğumundan yaklaşık bir yıl sonraki Sinop'un ölçeğini verir.
21 Haziran 19342525 sayılı Soyadı Kanunu kabul edildi (RG 2 Temmuz 1934, sayı 2741). Erbakan doğduğunda ailenin soyadı yoktu; 'Erbakan' adı ancak bu kanundan sonra kullanılmaya başlandı.

Erbakan'ın ağzından

29 Ekim 1926 tarihinde Sinop'ta doğdum. Babam Adana'da hüküm sürmüş Kozanoğlu sülalesinden Mehmet Sabri Erbakan'dır. Annem Sinop'un tanınmış ailelerinden birinin kızı olan Kamer Hanım'dır.

— Necmettin Erbakan, Davam — Ne Yaptıysam Allah Rızası İçin Yaptım, MGV Yayınları, Ankara 2013, Giriş

Ağır Ceza Reisi olan babam, memleketin birçok yerinde görev yaptığı için çocukluğumuz muhtelif şehirlerde geçti. İlkokula Kayseri Cumhuriyet İlkokulunda başladım. Babam Trabzon'a tayin olduğundan ilkokulu burada tamamladım.

— Necmettin Erbakan, Davam, Giriş

Bir yanımız anne tarafından Çerkez.

— Aksiyon dergisi söyleşisi, 13 Aralık 2010, 'En iyi dostlarımız askerlerden çıktı', söyleşi: İdris Gürsoy (metin web arşivinden okundu)

Sonuç

Erbakan Davam'da doğum gününü 29 Ekim 1926 diye verir; ulaşılabilen resmî TBMM künyelerinde yalnızca yıl (1926) kayıtlıdır, gün yoktur. Babasının hâkimlik görevi gereği sık yer değiştirdiğini Erbakan kendisi anlatır; ilkokula Kayseri Cumhuriyet İlkokulu'nda başlayıp Trabzon'da bitirmiştir (Davam, s.5). Davam s.5 orta öğrenim için yalnızca '1937 yılında girdiğim İstanbul Erkek Lisesi' der, bunu babasının tayinleriyle ilişkilendirmez. Bilinen kaynaklarda Sinop'la bağ doğum yeriyle sınırlı kalır; siyasî hayatı boyunca Sinop'tan değil, beş dönem Konya'dan milletvekili seçilmiştir (TBMM Albümü 1920-2010, C.3 s.1354).

İhtilaflı noktalar

İddia: Erbakan doğduğunda babası Mehmet Sabri Bey 'Sinop kadı vekili'ydi.
Durum: yanlis
Üç ayrı gerekçe: (1) Erbakan kendi kitabında babasını yalnızca 'Ağır Ceza Reisi' diye anar, kadılıktan hiç söz etmez (Davam, s.5). (2) TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi de yalnızca 'Ağır Ceza Reisi Mehmet Sabri' der; kadılıktan söz etmez — bu bir delil değil, teyit yokluğudur. (3) 8 Nisan 1924 tarih ve 469 sayılı kanunla şer'iyye mahkemeleri kaldırılmış, kadıların yerini hâkimler almıştı; dolayısıyla 1926 Ekim'inde Türkiye'de 'kadı vekilliği' diye bir memuriyet hukuken yoktu. Asıl belirleyici gerekçe (3)'tür. Not: Mehmet Sabri Bey'in 1924 öncesinde başka bir yerde şer'î bir görev üstlenmiş olması ihtimali dışlanamaz; yanlış olan, doğum anındaki sıfatın bu şekilde verilmesidir.

İddia: Baba tarafı 'Selçuklu soyundan' Kozanoğulları'na dayanır.
Durum: belirsiz
Erbakan kendisi yalnızca 'Adana'da hüküm sürmüş Kozanoğlu sülalesinden' der; 'Selçuklu soyu' ifadesi Erbakan Vakfı ve benzeri kurum metinlerinin eklemesidir. TDV İA'ya göre Kozanoğulları Kozan'da 18-19. yüzyılda etkili bir âyan ailesidir; Ahmed Cevdet Paşa'ya dayanan rivayete göre kökenleri Selçuklu döneminde Kilikya'ya göçen Varsak Türkmenlerine bağlanır ve aile 1865'te Fırka-i Islâhiyye ile dağıtılmıştır. Mehmet Sabri Bey'i bu soya bağlayan yayımlanmış bir şecere bulunamadı.

İddia: Annesi Kamer Hanım, Şeyh Şamil'in kurmay başkanı / komutanlarından birinin torunudur.
Durum: belirsiz
Kaynaklar birbiriyle çelişiyor ve en az üç ayrı anlatı vardır, hiçbiri belgeli değildir. (1) İslam Düşünce Atlası maddesi 'ninesi Şeyh Şamil'in hem akrabası hem kurmay başkanı Feyzi Bey'in kızıdır' der. (2) Fehmi Çalmuk'un kitabından aktaran Odatv (27.02.2017) da Kamer Hanım'ı 'Şeyh Şamil'in en önemli komutanlarından birinin torunu' diye tanıtır — yani Şeyh Şamil anlatısı tek kaynaklı değildir, ama hangi komutan olduğunda iki kaynak uyuşmaz. (3) necmettinerbakan.net (IGMG kaynaklı kurum yayını) ise 'Kamer Hanım ise Sinoplu Kale Kumandanı Binbaşı Halil Bey'in torunudur' der. Erbakan'ın kendisinden doğrulanabilen tek ifade, 2010 tarihli söyleşideki 'Bir yanımız anne tarafından Çerkez' cümlesidir; bu, Çerkes/Kafkas kökenini destekler ama belirli bir şahsa bağlamaz.

İddia: Erbakan anne-babasının üçüncü çocuğudur.
Durum: belirsiz
İki anlatı yarışıyor: Millî Görüş çevresi kaynakları 'Erbakan, anne (Kamer Hanım'ın) ve babası (Mehmet Sabri Bey'in)nın üçüncü çocuğudur' der ve ağabeyleri olarak Nizamettin ile Selahattin'i sayar (necmettinerbakan.net); Türkçe Vikipedi ise Soner Yalçın'ın Erbakan biyografisine dayanarak 'dört çocuğun en büyüğü' der. Oysa aynı necmettinerbakan.net sayfası Nizamettin ve Selahattin'i Mehmet Sabri Bey'in ilk eşi Sabriye/Sabire Hanım'dan gösterir — yani kaynak kendi içinde tutarsızdır. Fehmi Çalmuk'un aile arşivinden yayımlanan fotoğraf künyesi de (akt. Odatv, 27.02.2017) Nizamettin ve Selahattin'i ilk eşten gösterir. Bu doğruysa Erbakan babasının üçüncü, annesinin ilk çocuğudur ve iki anlatı çelişmez. Nüfus kaydıyla teyit edilemedi.

İddia: Erbakan, doğum gününde ülke çapında yapılan Cumhuriyet Bayramı törenleri için 'Doğum günüm için Türkiye'nin her yerinde bu kadar merasime ne gerek var?' diye latife etmiştir.
Durum: belirsiz
Söz yaygın olarak aktarılıyor ama bulunabilen en eski kayıt olan Haber7'nin 29.10.2022 tarihli haberi sözü 'daha önce şu açıklamayı yapmıştı' diyerek kaynaksız veriyor; hangi konuşma, tarih veya kayıttan alındığı belirtilmiyor. Erbakan'ın kitaplarında ve elimizdeki video deşifrelerinde karşılığı bulunamadı.

İddia: Doğum günü olarak 29 Ekim 1926 resmî kayıtlarda da bu şekilde geçer.
Durum: belirsiz
Ulaşılabilen resmî belge olan TBMM Albümü'nün beş ayrı dönem künyesinde yalnızca 'Sinop – 1926' yazar; GÜN kaydı yoktur. Nüfus kütüğü örneğine veya doğum tescil belgesine erişilemedi. 29 Ekim günü doğrudan Erbakan'ın kendi beyanına (Davam, s.5) ve ondan türeyen anlatılara dayanıyor. Bu, tarihin yanlış olduğu anlamına gelmez; sadece bağımsız bir resmî belgeyle teyit edilemediği anlamına gelir.

İddia: Sinop'un 1927 sayımındaki nüfusu 170.624'tür ve şehir/kır dağılımı 13.440 / 156.525'tir.
Durum: belirsiz
İki DİE kaynaklı seri çelişiyor. DİE'nin '28 Teşrinevvel 1927 Umumî Nüfus Tahriri, Fasikül I' yayınını indirip doğrudan okudum: SİNOP vilâyeti mufassal tablosunda 'Umumî yekûn' 169.965'tir ve kaza toplamlarıyla aritmetik olarak tutarlıdır (32.583+44.069+59.776+33.537=169.965). Buna karşılık kaynağını DİE diye gösteren akademik bir çalışma (Mutlu Kaya – Cevdet Yılmaz, Doğu Coğrafya Dergisi, S.38, 2017, s.139 ve Tablo 2) Sinop'u 170.624 verir, şehir 13.440 / kır 157.184 diye böler ve '63 il arasında 38. sıra' sıralamasını buna dayandırır. Farkın nereden geldiği (fasikül farkı, sonradan düzeltme, idarî sınır değişikliği) çözülemedi. Şehir/kır kırılımını ve sıralamayı Fasikül I metninde bulamadım; fasikülün kendi icmal tablosundan sıralama çıkarmayı denedim, OCR bozuklukları yüzünden 63 vilayetin tamamı okunamadığı için sonuç kesinleşmedi. NOT: Bu kaydın önceki hâlindeki '156.525' rakamı hiçbir kaynakta yoktur — 169.965 eksi 13.440 çıkarmasıyla üretilmiş, iki farklı seriyi karıştıran bir sayıdır; silinmiştir.

İddia: Mehmet Sabri Bey doğum sırasında Sinop Ağır Ceza Reisi olarak görevliydi.
Durum: belirsiz
Kurum kaynağı bunu açıkça söyler: necmettinerbakan.net (IGMG kaynaklı) 'Arkasından Ağır Ceza Reisi olarak Sinop'a tayin edilen Mehmet Sabri Bey bu sefer Sinoplu Kamer Hanımla evlenir' der. Buna karşılık doğumdan bir-iki yıl sonraki 1927-1928 Devlet Salnamesi'nin Sinop memur listesinde Ağır Ceza Reisi Fikri Bey'dir, Mehmet Sabri adı geçmez. Erbakan Davam'da yalnızca 'Ağır Ceza Reisi olan babam' der; bu genel bir meslek beyanıdır, 1926'da Sinop'ta görevli olduğunun beyanı değildir. Doğum anındaki kadroyu kesinleştirebilecek belge (1925-1926 tarihli ilk Cumhuriyet salnamesinin Sinop faslı) bulunamadı.

Kaynaklar

Necmettin Erbakan, Davam — Ne Yaptıysam Allah Rızası İçin Yaptım, Millî Gazete Ankara Kitap Kulübü / MGV Yayınları, Ankara, 1. Baskı Kasım 2013, ISBN 978-605-85625-1-6, Giriş s.5 (birincil)
TBMM Albümü 1920-2010, 2. Cilt (1950-1980), s.937, 1003, 1067 — Konya milletvekili Necmettin Erbakan künyesi: 'Sinop – 1926, Mehmet Sabri – Kamer – İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi...'; TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları No:1, 2. Basım Haziran 2010 (birincil)
TBMM Albümü 1920-2010, 3. Cilt (1983-2010), s.1280 ve 1354 — 19. ve 20. dönem künyeleri; aynı doğum bilgisi (birincil)
Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi 1927-1928, s.940 (Sinop Vilayeti nüfus cetveli) ve s.944-945 (vilayet ve kaza memurları listesi; Ağır Ceza Reisi: Fikri Bey) — Sağlam Tekir 2014 üzerinden aktarılmıştır, salnamenin aslı görülmedi (ikincil)
DİE, 28 Teşrinevvel 1927 Umumî Nüfus Tahriri, Fasikül I: Mufassal Neticeler İcmal Tabloları — SİNOP vilâyeti 'Umumî yekûn' 169.965; 'Umumî yekûn — Total général' 13.648.270 (birincil)
2525 sayılı Soyadı Kanunu, kabul 21/6/1934, RG 2 Temmuz 1934 sayı 2741 (birincil)
628 sayılı 'Cumhuriyetin İlanına Müsadif 29 Teşrinievvel Gününün Milli Bayram Addi Hakkında Kanun', kabul 19 Nisan 1925, Resmî Ceride 23 Nisan 1925 sayı 96 (birincil)
Aksiyon dergisi, 13 Aralık 2010, 'En iyi dostlarımız askerlerden çıktı' — Necmettin Erbakan söyleşisi, söyleşi: İdris Gürsoy. Erbakan'ın 'Bir yanımız anne tarafından Çerkez.' sözü bu metinde geçiyor. (ikincil)
Nazım Maviş, 'ERBAKAN, Necmettin', TDV İslâm Ansiklopedisi, EK-1. cilt, s.411-413, Ankara 2020 — '29 Ekim 1926 tarihinde Sinop'ta doğdu. Babası Ağır Ceza Reisi Mehmet Sabri, annesi Kamer Hanım'dır.' (ikincil)
Metin Ziya Köse, 'KOZANOĞULLARI', TDV İslâm Ansiklopedisi, 2019 (ikincil)
Hürü Sağlam Tekir, '1927-1928 Devlet Salnamesinde Sinop Vilayeti', Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.13 (2014), s.133-145 (ikincil)
Fehmi Çalmuk, Das İst Erbakan — 'Reis Beyin Oğlu', 1. Cilt, Hoton Yayınları, Şubat 2017, 186 s., ISBN 9786056725401 — Erbakan/Özbakan ailesinin arşiv fotoğraf ve belgelerini yayımlayan biyografi (ikincil)
Odatv, 27 Şubat 2017, 'Bu fotoğraflar ilk kez ortaya çıktı' — Çalmuk'un kitabından fotoğraf ve künyeler (Mehmet Sabri Bey'in ilk eşi Sabire Hanım'dan Nizamettin ve Selahattin; Kamer Hanım fotoğrafları) (ikincil)
Abdulkadir Macit – Lütfi Sunar, 'Necmettin Erbakan', İslam Düşünce Atlası (ikincil)
Erbakan Vakfı, 'Necmettin Erbakan Özgeçmiş' (kurum yayını — üçüncü ağız): '29 Ekim 1926 tarihinde Sinop Kadı Vekili Mehmet Sabri ile Kamer Hanım'ın oğlu olarak Sinop'ta dünyaya geldi.' (ikincil)
İstanbul Barosu, 'Şer'iye Mahkemelerinin Kaldırılmasının ve Çağdaş Mahkemeler Teşkilatı Kurulmasının 100. Yıl Dönümü' (469 sayılı Kanun, 8 Nisan 1924) (ikincil)
Haber7, 29 Ekim 2022, 'Doğum günü 29 Ekim olan Erbakan'ın ilginç benzerliğe esprili cevabı' — kaynaksız aktarılan latife (ikincil)
364 sayılı 'Teşkilâtı Esasiye Kanununun Bazı Mevaddının Tavzihan Tadiline Dair Kanun', kabul 29 Teşrinievvel 1339 (29 Ekim 1923) — Cumhuriyet'in ilanı (birincil)
Besim Darkot, 'Sinop', İslâm Ansiklopedisi, C.10, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1967, s.683-689 — Sinop'un 1920/1924 idarî statü değişikliğinin asıl kaynağı (Sağlam Tekir 2014, dipnot 8 üzerinden) (ikincil)
Mutlu Kaya – Cevdet Yılmaz, '(Yaşlı, Mutlu, Huzurlu İl) Sinop'un Nüfus Özellikleri', Doğu Coğrafya Dergisi, Temmuz 2017, Yıl 22, S.38, s.137-160 — 1927 Sinop nüfusu 170.624, şehir 13.440 / kır 157.184, '63 il arasında 38. sıra' (ikincil)
necmettinerbakan.net, 'Sayın Erbakan'ın Hayatına Genel Bakış' (IGMG kaynaklı kurum yayını — üçüncü ağız): Mehmet Sabri Bey'in ilk eşi 'Korukçuların kızı Sabriye Hanım' (aynı sayfada 'Sabire Hanımefendi' diye de yazılır), Nizamettin ve Selahattin bu evlilikten; 'Kamer Hanım ise Sinoplu Kale Kumandanı Binbaşı Halil Bey'in torunudur' (ikincil)