Hâkim Babanın Peşinde Bir Çocukluk

1930'lar (yak. 1930 – 1937)

Necmettin Erbakan'ın çocukluğu, hâkim olan babası Mehmet Sabri Bey'in tayinlerine göre şehir değiştirerek geçti. İlkokula Kayseri Cumhuriyet İlkokulu'nda başladı; babası Trabzon Ağır Ceza Mahkemesi Başkanlığı'na atanınca ilkokulu Trabzon'da tamamladı. 1937'de ilkokulu bitirip İstanbul Erkek Lisesi'ne girdi. Erbakan yıllar sonra hem Kayseri'de hem Trabzon'da kürsüye çıkıp bu şehirlerin hemşehrisi olduğunu söyleyecekti.

Arka plan

Erbakan'ın babası Mehmet Sabri Bey (1872-1943), Adana'nın Saimbeyli (eski adıyla Haçin) ilçesinden bir hukukçuydu; kurum özgeçmişleri (Erbakan Vakfı, İslâm Düşünce Atlası) ve Salih Sedat Ersöz'ün aktarımına göre ailesi Kozanoğulları'na bağlanır — bu soy bağı TDV İslâm Ansiklopedisi maddesinde geçmez. Osmanlı'nın son döneminde hukuk tahsili görüp Genç'ten başlayarak Hakkâri, Erzurum, Musul, Elazığ, Bitlis, Tekirdağ, Beyoğlu, Edirne, Uzunköprü, Kastamonu, Sinop, Trabzon, Afyon ve Kayseri'de savcılık, hâkimlik ve mahkeme başkanlığı yaptı (Adalet Bakanlığı sicil kayıtlarından aktaran Fehmi Çalmuk). Bu dönem, Cumhuriyet'in yargı teşkilatını baştan kurduğu yıllardı: 8 Nisan 1924 tarihli 469 sayılı kanunla şer'iyye mahkemeleri ve istinaf mahkemeleri kaldırılmış, hâkimler yeni teşkilata göre yeniden yerleştirilmişti; Çalmuk'un aktardığı sicilde Mehmet Sabri Bey de 1924'e kadar istinaf başkanlıklarında görünüp 1924 Mayıs'ında Sinop Asliye Mahkemesi'ne geçmiştir. Erbakan 29 Ekim 1926'da Sinop'ta, Mehmet Sabri Bey ile Sinoplu Kamer Hanım'ın çocuğu olarak doğdu; altı kardeşin üçüncüsüydü. Aile, babanın tayinlerini takip ederek önce Afyonkarahisar'a, ardından Kayseri'ye, oradan da Trabzon'a taşındı.

Olayın seyri

Erbakan'ın ağzından

Ağır Ceza Reisi olan babam, memleketin birçok yerinde görev yaptığı için çocukluğumuz muhtelif şehirlerde geçti. İlkokula Kayseri Cumhuriyet İlkokulunda başladım. Babam Trabzon'a tayin olduğundan ilkokulu burada tamamladım.

— Davam

1937 yılında girdiğim İstanbul Erkek Lisesini 1943 yılında bitirdim.

— Davam

Hacı İbrahim Efendi'nin evinde, Nakıp Efendi'nin evinde, belki o devri bilebilecek arkadaşlar içinizde vardır diye isimleriyle söylüyorum. Yani eski Kayseri'nin içerisinde çocukluğumuz geçti… Şu Cumhuriyet İlkokulu'nda okula başladık. Rahmetlik babam burada ağır ceza reisiydi.

— Video: 'Erbakan Hocanın Kayseri'de Çocukluğu' (Gemini deşifresi — rakamlar için kaynak değildir)

Ben çocukluğumu Kayseri'de geçirdim. Şu Laleli Camisi'nin yanında Hacı İbrahim…

— Video: 1992 Kayseri iftarı, 'Seçim Sloganımız: Yeni Bir Dünya' (Gemini deşifresi)

Hepinizin bildiği gibi benim … çocukluğum işte şu Orta Hisar mahallesinde geçmiştir. Onun için size büyük bir iftiharla hemşerilerim diye hitap etmekten bahtiyarlık duyuyorum. Çünkü Trabzonlu olmak her zaman benim için bir büyük şereftir.

— Video: 1992 Refah Partisi Trabzon mitingi (Gemini deşifresi; konuşmadaki yaş rakamları teyit edilmemiştir, alıntıdan çıkarıldı)

… çocukluğu bu kalelerin arasında geçti. Onun için ben Trabzonluyum ve her Trabzon'a geldiğimde aynı heyecanı duyuyorum.

— Video: 1992 Refah Partisi Trabzon mitingi (Gemini deşifresi)

Sonuç

1937'de Trabzon'da ilkokulu bitiren Erbakan aynı yıl İstanbul Erkek Lisesi'ne girdi; hâkim babanın tayinleriyle şehir değiştiren çocukluk böylece kapandı ve İstanbul'da başlayan altı yıllık orta öğrenim 1943 mezuniyetiyle sonuçlandı. Babası Mehmet Sabri Bey aynı yıl, 4 Nisan 1943'te vefat etti (tek kaynaklı tarih). Bu çocukluğun izi, Erbakan'ın 1992'de hem Kayseri'de hem Trabzon'da kürsüden bu şehirlerin hemşehrisi olduğunu söylemesinde görülür: 1992 Trabzon mitinginde çocukluğunun geçtiği Ortahisar mahallesini işaret ederek "ben Trabzonluyum", aynı yıl Kayseri iftarında Laleli Camii'nin yanındaki evi anarak "çocukluğumu Kayseri'de geçirdim" dedi. Trabzon Ortahisar'daki çocukluk evi 6 Haziran 2015'te Anadolu Gençlik Derneği tarafından satın alındı; 2020 itibarıyla yapı harap haldeydi ve planlanan gençlik merkezi projesi hayata geçmemişti.

İhtilaflı noktalar

İddia: Erbakan ilkokulu Trabzon'da okul birincisi olarak tamamladı.
Durum: belirsiz
Bu ifadeyi İslâm Düşünce Atlası ('ilkokul öğrenimini burada okul birincisi olarak tamamlamıştır') ve Karaman24 tipi derleme biyografiler ('ilkokul öğrenimini burada ve okul birincisi olarak tamamlamıştır') kullanıyor. Ancak Erbakan kendi kitabı Davam'da (s.5-6) yalnızca 'ilkokulu burada tamamladım' diyor, dereceden söz etmiyor; TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi de birincilikten bahsetmiyor. Bir ilkokul karnesi/diploması yayımlanmış değil. Önemlisi, Erbakan Vakfı özgeçmişi de ilkokul için birincilik DEMİYOR; birinciliği 1943 lise mezuniyetine bağlıyor ('1943 Yılında İstanbul Erkek Lisesi'ni birincilikle bitirdi'). Anadolu Ajansı portresi de yalnız lise birinciliğini yazıyor. İki birinciliğin karışmış olma ihtimali kuvvetli.
İddia: Erbakan doğduğunda babası 'Sinop Kadı Vekili'ydi.
Durum: yanlis
8 Nisan 1924 tarihli 469 sayılı kanunla şer'iyye mahkemeleri kaldırıldı; 29 Ekim 1926'da 'kadı vekili' diye resmî bir yargı unvanı bulunmuyordu. Adalet Bakanlığı sicil kayıtlarını aktaran Fehmi Çalmuk'a göre Mehmet Sabri Bey'in Sinop'taki görevi 'Asliye Mahkemesi Reisliği'ydi ve Mayıs 1924 – Ocak 1925 arasını kapsıyordu. TDV maddesi de babayı 'Ağır Ceza Reisi' diye anıyor. 'Kadı vekili' ifadesi Erbakan Vakfı özgeçmişinde geçtiği için birçok siteye kopyalanmış durumda.
İddia: Erbakan Sinop'ta doğduğunda ailesi Sinop'ta oturuyordu.
Durum: belirsiz
Çalmuk'un aktardığı bakanlık kayıtlarına göre Mehmet Sabri Bey Sinop'ta Mayıs 1924 – Ocak 1925 arasında görevliydi ve 1926'da Afyonkarahisar'daydı. Bu doğruysa 29 Ekim 1926'daki doğum, babanın görev yerinde değil, annenin memleketi Sinop'ta gerçekleşmiş olur. Hiçbir kaynak bu boşluğu açıklamıyor; nüfus kaydı veya doğum belgesi yayımlanmamış. EK ÇELİŞKİ: Afyon tayininin zamanı iki aktarımda farklı — Odatv'nin naklettiği Çalmuk/Adalet Bakanlığı kaydı 'Mehmet Sabri Bey'in 1926 yılında Afyonkarahisar'da cinayet azalığı, cinayet savcılığı yaptığı anlaşılmaktadır' diyerek babayı doğumdan önce de Afyon'da göstermeye açık bırakıyor; Ersöz (Konya Yenigün) ise 'Necmeddin daha bir yaşını doldurmamıştı ki babasının tayini Afyon'a çıktı' diyerek tayini doğumdan SONRAYA koyuyor. Hangi sıranın doğru olduğu, doğumun babanın görev yerinde mi annenin memleketinde mi gerçekleştiğini doğrudan belirler.
İddia: Erbakan çocukluğunun 5-12 yaş arasını Trabzon'da geçirdi.
Durum: belirsiz
Bu rakamlar 1992 Trabzon mitingi videosunun otomatik deşifresinden geliyor; aynı konuşmanın başka bir yerinde 'beş yıldan fazla' deniyor, Kayseri konuşmasında ise Kayseri için '1 yaşından 6 yaşına kadar' ifadesi geçiyor. İki anlatı örtüşmüyor: ilkokula Kayseri'de başladığı kesinse (Davam s.5-6), Trabzon'un 5 yaşında başlaması mümkün değil. Otomatik deşifrelerin sayı hataları bilindiğinden bu rakamlar ses kaydından teyit edilmeden kullanılmamalı.
İddia: 1937'de baba emekli olunca aile İstanbul'a taşındı ve Erbakan İstanbul Erkek Lisesi'nde yatılı okudu.
Durum: belirsiz
Salih Sedat Ersöz'ün Çalmuk'a dayanan yazısı ailenin 1937'de İstanbul Fatih'e taşındığını ve Erbakan'ın lisede yatılı okuduğunu birlikte söylüyor; bu ikisi çelişkili görünüyor. Daily Sabah ise 'ailesi kalırken 1937'de İstanbul'a gönderildi' anlamına gelen bir ifade kullanıyor. Erbakan Davam'da yalnızca 'ilkokulu Trabzon'da tamamladım, 1937'de İstanbul Erkek Lisesi'ne girdim' diyor; ne taşınmadan ne yatılılıktan söz ediyor.
İddia: Necmettin Erbakan Kürt kökenlidir (Şeyh Said'in torunu, RP eski Erzurum milletvekili Abdülillah Fırat'ın iddiası).
Durum: belirsiz
Külliyattaki video deşifresi ağır bozuk olduğu için iddianın tam metni doğrulanamadı. Fehmi Çalmuk, Abdülillah Fırat'a dayanarak Mehmet Sabri Bey'in ilk görev yeri Genç'te ve Erzurum'da Şeyh Said ailesiyle dostluk kurduğunu, ikisinin de Nakşibendî çevresinden olduğunu, Mehmet Sabri Bey'in Şeyh Said'in idamına çok üzüldüğünü aktarıyor — bu, dostluk/mesleki temas anlatısıdır, soy iddiası değildir. Erbakan Vakfı özgeçmişi ('Selçuklu Türklerinin Kozanoğulları soyundan'), İslâm Düşünce Atlası ve Ersöz (Konya Yenigün) ise babayı Adana Saimbeyli (Haçin) kökenli Kozanoğulları'na, anneyi Sinop'a bağlıyor; TDV İslâm Ansiklopedisi maddesinde 'Kozanoğulları', 'Saimbeyli', 'Haçin' ve 'Adana' kelimelerinin hiçbiri geçmiyor. Ayrıca Odatv'nin aktardığı Çalmuk metni 'Kozan'ı soy adı olarak değil, amca Yusuf Ziya'nın 1919'da mebus seçildiği Kozan sancağı (yer adı) olarak kullanıyor. Nüfus/şecere belgesi ortada olmadığı için hüküm verilemez.
İddia: Erbakan'dan küçük üç kardeşin (Kemalettin, Atıfet, Akgün) üçü de Kayseri'de doğdu.
Durum: belirsiz
Bu sayının tek dayanağı video deşifresidir (vid yeN4tc5Zx20: 'Benden küçük üç tane kardeşimin üçü de Kayseri'de doğdular') — bu arşivde video deşifresi rakam için kaynak sayılmadığından sayı doğrulanmış veriler arasına alınmadı. Yazılı kaynak ise daha dar: Salih Sedat Ersöz (Konya Yenigün) 'Ailenin yeni görev yeri Kayseri'dir. Burada Kemalettin dünyaya gelir' diyerek yalnız BİR kardeşi Kayseri'ye bağlıyor; Atıfet ve Akgün'ün doğum yeri hiçbir yazılı kaynakta yok. Sayı, ses kaydından teyit edilmeden kullanılmamalı. Kardeş İSİMLERİ videodan bağımsız olarak Konya Yenigün ve Karaman24'te geçiyor, isimler sağlam.
İddia: Erbakan ilkokula 6 yaşında, yani 1932-33 ders yılında başladı.
Durum: belirsiz
'6 yaşında' ifadesi Karaman24 tipi derleme biyografilerde ('İlkokula 6 yaşında, üniversiteye de ikinci sınıftan başlaması dolayısıyla…') ve video deşifresinde geçiyor; video deşifresinden gelen rakam bu arşivde kaynak sayılmaz. Erbakan'ın kendi kalemi Davam s.5-6 yalnızca 'İlkokula Kayseri Cumhuriyet İlkokulunda başladım' diyor, YIL VERMİYOR. Dosyanın önceki sürümündeki 'yak. 1932-1933 ders yılı' tahmini bu yasaklı rakamdan türetilmiş ve yanlışlıkla Davam'a atfedilmişti; kaldırıldı. Birincil belge (karne, okul kaydı) yok.

Kaynaklar