Bayrampaşa'da Fabrikanın Temeli Atıldı

1 Temmuz 1956

Erbakan, Almanya'da edindiği motor tecrübesini Türkiye'ye taşımak için memleketini seven 200 ortakla Gümüş Motor'u kurdu ve 1 Temmuz 1956'da İstanbul Bayrampaşa'da fabrika binasının temellerini attırdı. Türkiye'nin ilk millî sanayi örneklerinden sayılan tesis, yerli motor imal ederek dışa bağımlı montaj ve ithalat düzenine karşı bir inanç hamlesi olarak yola çıktı; devalüasyon ve finansman yokluğuna rağmen Mart 1960'ta seri üretime ulaştı.

Arka plan

Erbakan 1951-1953'te Aachen'de DVL'de Prof. Schmidt ile çalışıp bir buçuk yılda üç tez (biri doktora) hazırlamış, dizel tutuşma tezinin yayımlanması üzerine Deutz'ta Leopard tank motorları ateşleme sistemi üzerine araştırma başmühendisliği yapmıştı. Orada Alman Ordusu ve NATO için Sibirya'da donmayan, Afrika'da kaynamayan ve benzin-mazot-ispirto-zeytinyağıyla çalışabilen çok yakıtlı motor beklentisini, üç ayrı enjektörle (Amerikan, Bosch/Alman, Loranj) yaklaşık 6 ay geliştirme çalışmasıyla görmüş; Ruhr havzasındaki ağır sanayi örgütlenmesini yerinde incelemişti. Aynı dönemde Türkiye Zirai Donatım Kurumunun Alman fabrikalarına verdiği motor siparişlerini görmek ve en basit sulama motorlarının bile ithal edilmesi, onda "kendi motorumuzu kendimiz yapmalıyız" kararlılığını pekiştirdi. Davam'da bu kararlılığın temelinde "o görüntü yatar" der ve 200 ortakla millî sermayeyle fabrika fikrinin buradan doğduğunu anlatır. Mehmet Zahid Kotku'nun millî sanayi telkinleri de bu dönemde etkili oldu.

Olayın seyri

• 1953-1954Almanya'dan dönüşte Erbakan, Türkiye'de en basit sulama motorlarının dahi ithal edildiğini görerek yerli motor sanayii kurma kararını netleştirdi; Mehmet Zahid Kotku'nun millî sanayi telkinleri de bu kararı destekledi. Sermayeyi bir banka veya finans kaynağı olmadan, inançlı 200 ortakla toplama yolu benimsendi.
• 1956Gümüş Motor Fabrikasının kuruluş çalışmaları başlatıldı. Külliyattaki biyografik video anlatısı, bugünkü adı Pancar Motor olan 200 ortaklı Gümüş Motor'un 1956'da kurulduğunu ve Bayrampaşa'daki fabrika binasının temellerinin 1 Temmuz 1956'da atıldığını aktarır.
• 1956 sonrasıFabrika kuruluşu sürerken iki büyük devalüasyon yaşandı; 2 lira 80 kuruş olan 1 ABD doları 9 lira 20 kuruşa yükseldi. 6 milyon lira ile kurulması planlanan fabrikanın maliyeti 25 milyon liraya çıktı. Arkada finans kaynağı olmadığı için fark, ortakların ve çalışanların gece yarılarına kadar çalışması ve kimi aylar maaş almadan fedakârlığıyla kapatıldı.
• 1957-1959Gümüş Motor'un ilk prototipi yapılıp ilgili makamlara götürüldüğünde yakıt standardı gerekçesiyle onay verilmedi: Avrupa standartlarına göre 5.6 litre olması gereken saatlik yakıt, motorda 5.7 litre çıktı. Geri dönülüp çalışılarak motor Avrupa standartlarının da altına, saatte 5.5 litre motorin harcar hale getirildi; yine reddedildi. Erbakan bunu standart değil, 'Türkiye şeftali yerine motor üretmek istedi' diye engellenme olarak yorumlar.
• Mart 1960Gümüş Motor, yöneticilerin, ortakların ve çalışanların gayretleriyle bütün engelleri aşarak seri üretim yapmaya başladı.
• 1960 başlarıSeri üretime geçişten kısa süre sonra dönemin Başbakanı Adnan Menderes fabrikayı ziyaret etti, yerli motor imalinden duyduğu heyecanı dile getirdi ve sürüncemede kalan 1 milyon 300 bin dolarlık döviz tahsis işini aynı gün çözdü. 27 Mayıs 1960 sonrası Millî Birlik Komitesi üyeleri de fabrikayı gezdi; 'Biz ihtilali bu kabil fabrikalar kurulsun diye yaptık' dediler.

Erbakan'ın ağzından

Türkiye'nin ilk milli sanayi örneği olan, Gümüş Motor Fabrikasını, memleketini ve milletini seven 200 ortakla kurmamızın temelinde de işte o görüntü yatar.

— Davam

Gümüş Motor, bu milletin sanayileşme davasında gerçekten çok mühim bir hamledir. Düşünün ki 1956 yılında bir fabrika kurulmuş, bu fabrika yerli motor imal etmiş.

— Davam

6 milyon lira ile kurmayı planladığımız fabrikanın maliyeti 25 milyon liraya çıktı.

— Davam

Gümüş Motor, yöneticilerin, ortakların ve çalışanların gayretleriyle bütün engelleri aşarak, Mart 1960'ta seri üretim yapmaya başladı.

— Davam

Gümüş Motor Fabrikası kurulurken ülkede önemli hadiseler yaşandı. Fabrikanın kurulmaya başlamasının ardından, iki büyük devalüasyon oldu. 2 lira 80 kuruş olan 1 ABD doları, 9 lira 20 kuruşa yükseldi.

— Davam

Sonuç

Bayrampaşa'da temeli atılan Gümüş Motor, Türkiye'de yerli motorun bütün parçaları yerli olarak imal edilebileceğini gösterdi ve 'aynı millet her türlü sanayiyi başarabilir' inancını yerleştirdi. Mart 1960'ta seri üretime geçiş, ithalatçı firmaların dampingine (önce 10 bin liradan 5 bin liraya, sonra 2 bin liralara kadar indirim) ve standart gerekçeli reddine rağmen gerçekleşti; fabrika daha sonra Pancar Motor adıyla varlığını sürdürdü. Erbakan, bu mücadeleden çıkardığı 'yerli imalat ithalata karşı korunmalı' dersiyle önce Odalar Birliği Sanayi Dairesi Başkanlığı, ardından TOBB Genel Sekreterliği ve Başkanlığına yöneldi; kotaları yerli üreticiden yana düzenleme çabası engellenince mücadeleyi siyasî sahaya taşıyarak Millî Nizam yolunu açtı. Fabrika, Millî Görüş anlatısında yalnızca bir tesis değil, adil düzen ve ağır sanayi hamlesinin ilk sembolü sayıldı.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Necmettin Erbakan, Davam, s.5-12 (Almanya dönüşü, 200 ortak, Gümüş Motor'un kuruluşu, devalüasyon ve maliyet, prototip yakıt değerleri, Mart 1960 seri üretim, Menderes ve MBK ziyaretleri — Erbakan'ın kendi kalemi) (birincil)
• Necmettin Erbakan, Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.17-18 (Gümüş Motor söyleşisi: 200'e yakın ortak, 4 yılda kuruluş, 1960'ta yerli motor, damping ve TOBB mücadelesi, 1954 temel atma ifadesi) (birincil)
• Video biyografi anlatısı: 'Erbakan bugün toprağa veriliyor', KMEDxQ3ZLaw, 00:53-01:04 (200 ortaklı Gümüş Motor'un 1956'da kuruluşu ve 1 Temmuz 1956 temel atma anlatısı — yalnız anlatı, rakam/tarih için kaynak değil) (ikincil)