Seri Üretim Başladı

Mart 1960

Gümüş Motor Fabrikası, bütün parçaları yerli bir ve iki silindirli dizel motorların seri üretimine Mart 1960'ta geçti. Yaklaşık beş yıllık kuruluş ve prototip-prova sürecinin ardından gelen seri üretim, Türkiye'yi kendi motorunu üreten ülkeler arasına soktu. Fabrika aynı anda ilk milli sanayi hamlesinin sembolü olarak gösterildi; ancak hemen ardından başlayan ithalat dampingi, satış ve finansman krizini tetikledi.

Arka plan

Erbakan, 1951-1954 arasında Aachen Teknik Üniversitesi ve DVL ile DEUTZ'ta (Leopard ve yakıt püskürtme-tutuşma çalışmaları) motor ve ağır sanayi örgütlenmesini yerinde görmüştü. Almanya'da Zirai Donatım Kurumu adına verilen motor siparişlerini görmek, Türkiye'de yerli motor yapılması fikrini pekiştirdi. 1954-1956 arasında 200'e yakın inançlı ortakla sermaye toplanarak Gümüş Motor'un temeli atıldı; fabrika 4 yılda kurulup işletmeye alındı. Kuruluş yıllarında iki büyük devalüasyon (1 ABD doları 2,80 TL'den 9,20 TL'ye) 6 milyon liralık keşif maliyetini 25 milyon liraya çıkardı; banka/finans desteği olmadan fark, çalışanların gece gündüz ve bazen aylıksız fedakârlığıyla kapatıldı. Aynı dönemde Otomobil Kongresi'nde 'şeftaliden başka bir şey üretemeyiz' yaklaşımı savunulurken, prototipin Avrupa standartları (5,6 litre yakıt iddiası) gerekçesiyle iki kez reddedilmesi, mücadelenin teknik değil siyasi-iktisadi olduğu yorumunu doğurdu. Mehmet Zahid Kotku'nun 'otomobil yerine imalat fabrikaları' teşviki de bu sürecin manevi dayanağı olarak aktarılır.

Olayın seyri

• 1956200 ortakla sermaye toplanarak Türkiye'nin en büyük makine fabrikası hedefiyle Gümüş Motor'un kuruluşu başlatıldı; fabrika 4 yılda kurulup işletmeye alındı (1956-1960).
• 1956 sonrası (kuruluş süreci)Kuruluşun hemen ardından iki büyük devalüasyon yaşandı; 1 ABD doları 2 lira 80 kuruştan 9 lira 20 kuruşa yükseldi, 6 milyon liraya kurulması planlanan fabrikanın maliyeti 25 milyon liraya çıktı.
• 1959-1960 başı (prototip-prova)İlk prototip test için ilgili makamlara götürüldü; Avrupa standartlarına göre 5,6 litre olması gereken yakıtın motorda 5,7 litre çıktığı gerekçesiyle onay verilmedi. Geri dönülüp çalışma yapıldı; motor saatte 5,5 litre motorin harcar hale getirildi, yine standartlara uygun değil denilerek reddedildi.
• Mart 1960Gümüş Motor, yöneticilerin, ortakların ve çalışanların gayretleriyle bütün engelleri aşarak seri üretim yapmaya başladı; bir ve iki silindirli dizel motorların (sitedeki mevcut metne göre 9, 15 ve 30 beygirlik) bütün parçaları yerli olarak imal edildi.
• Mart 1960 sonrası (ilk aylar)Seri üretimin hemen ardından damping engeli çıktı. Davam anlatısına göre ithalatçı firmalar 10 bin liraya satılan motorları 5 bin liraya düşürdü; Gümüş Motor fiyat kırınca 2 bin liralara kadar düşürüldü. Türkiye'nin Temel Meseleleri'ndeki anlatıda aynı damping 6700 liradan 6200, sonra 5200, 4700 ve nihayet 2700 liraya iniş olarak verilir.
• 1960 yılı başlarıDönemin Başbakanı Adnan Menderes fabrikayı ziyarete geldi; ilk kez yerli motor imalinden duyduğu heyecanı dile getirdi ve fabrikayla ilgili sürüncemede kalan 1 milyon 300 bin dolarlık döviz tahsis işini aynı gün çözdü.
• 27 Mayıs 1960 ihtilali sonrasıMehdi Sungur Paşa, Milli Birlik Komitesi üyelerini fabrikaya getirdi; toplu iğne dahi üretilemediği söylenen bir dönemde motor üretimini görünce etkilendiler ve 'biz ihtilali bu kabil fabrikalar kurulsun diye yaptık, burası bizim milli iftiharımızdır' diyerek para/döviz dâhil her desteği önerdiler.
• 1960 sonu (ihtilal sonrası görüşme)Erbakan, para/döviz istemediklerini, tek isteklerinin generallere bir konferans vermek olduğunu söyledi; bunun üzerine 'isteye isteye bunu mu buldunuz' cevabı verildi. Konferans talebi, 250 parçayı tek başına imal etmenin yan sanayisizlikten doğan rantabilite sorununu (piston gibi kalemlerde yılda 30 bin motorla 11 ay boş kapasite) ve Silahlı Kuvvetler'in piston ihtiyacını Amerikan yardımı şartına bağlı ithalatla karşılaması meselesini anlatma ihtiyacından kaynaklanıyordu (Alankuş Paşa görüşmesine atıf).

Erbakan'ın ağzından

Gümüş Motor, yöneticilerin, ortakların ve çalışanların gayretleriyle bütün engelleri aşarak, Mart 1960'ta seri üretim yapmaya başladı.

— Davam

Gümüş Motor, bu milletin sanayileşme davasında gerçekten çok mühim bir hamledir.

— Davam

Mesele, Türkiye'nin şeftali yerine, motor üretmek istemesiydi.

— Davam

Gümüş Motor Fabrikası`nda 1960 yılında bütün parçalan yerli olmak üzere ilk Türk motoru imal edildi.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Hayır, biz para da, döviz de istemiyoruz. Tek isteğimiz, generallere bir konferans vermektir.

— Davam

Fabrika Türkiye'de bütün parçalarını yerli olarak imal eden ilk motor fabrikasıdır ve bir davanın sembolüdür.

— video_transcripts/LJchKkWTXQ4

Yani köylümüzün motor ihtiyacı karşılansın o Almanya'da gördüğümüz motorları burada yapalım diyerek yaptık.

— video_transcripts/LJchKkWTXQ4

Sonuç

Seri üretimle Türkiye, kendi sanayi motorunu üreten ülkeler arasına girdi. Fabrika bugünkü adıyla Pancar Motor olarak varlığını sürdürdü; Erbakan'ın 1990'ların başında verdiği bilgiye göre motorlar o gün de tek civata değişmeden üretiliyor, yurt içinde ihtiyacı karşılamanın yanında Irak ve Pakistan'a da veriliyor, Azerbaycan'da benzer fabrika planlanıyordu. Ne var ki ithalatçı dampingi karşısında yerli motorun korunamaması (ithal kotaları ve Odalar Birliği üzerinden koruma talebinin karşılanmaması) satış krizine yol açtı; Erbakan bu tıkanmayı Odalar Birliği Sanayi Dairesi başkanlığı, ardından TOBB genel sekreterliği ve başkanlığı üzerinden çözmeye çalıştı, yetkinin elinden alınması üzerine 'milletin hakkını siyasi sahada korumak' gerekçesiyle siyasete yönelişin en somut gerekçelerinden biri olarak anlattı. Otomobil Kongresi'nde 'motor üretildi' gösterimiyle 'şeftaliden başka bir şey üretemeyiz' tezinin çökmesi de olayın sembolik sonucu oldu.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Necmettin Erbakan, Davam, s.7-11 (Gümüş Motor kuruluşu, devalüasyon-mali müşkülat, prototip yakıt onayı, Mart 1960 seri üretim, damping, Menderes ziyareti ve 1,3 milyon dolar döviz, ihtilal sonrası Mehdi Sungur Paşa/Milli Birlik Komitesi ziyareti, generallere konferans talebi ve Alankuş Paşa piston görüşmesi) (birincil)
• Necmettin Erbakan, Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.16 (1960 yılında bütün parçaları yerli ilk Türk motoru, Pancar Motor devamı ve Irak/Pakistan/Azerbaycan notu, damping fiyat silsilesi 6700→2700 ve Odalar Birliği/TOBB süreci) (birincil)
• Sitedeki mevcut kronoloji metni — Gümüş Motor tarihçesi · basın arşivi (yaklaşık 250 çalışan, 9/15/30 beygir bir ve iki silindirli dizel motorlar bilgisi; bu dosyada birincil teyit bulunamadığı için rakamlar'da bu künyeyle işaretlendi) (ikincil)