İlk Yurt Dışı Turu: İran ve Asya

Ağustos 1996

Başbakan Necmettin Erbakan ilk resmî yurt dışı gezisini 8–15 Ağustos 1996'da İran, Pakistan, Malezya, Singapur ve Endonezya'yı kapsayan bir tura çıktı. Tahran'da Cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani ile imzalanan doğalgaz ve ekonomik iş birliği mutabakatları turun en çok tartışılan başlığı oldu. Gezi, Refah-Yol hükümetinin "şahsiyetli dış politika" ve İslam ülkeleri başta olmak üzere çok yönlü iş birliği çizgisinin ilk pratiği olarak Batı başkentlerinde ve iç siyasette geniş yankı uyandırdı.

Arka plan

28 Haziran 1996'da kurulan 54. Hükümet (Refah-Yol) ile Millî Görüş 1974-1978 koalisyonlarından sonra ilk kez yürütmenin başını üstlenmişti. Erbakan yıllardır Türkiye'nin dış politikasını Batı'ya bağımlı, taklitçi ve tek eksenli olmakla eleştiriyor; buna karşılık "şahsiyetli dış politika", uydu değil lider ülke, İslam ülkeleri ve gelişmekte olan ülkelerle çok yönlü iş birliği ve 1969'dan beri savunduğu İslam birliği-D-8 çekirdek fikrini öne sürüyordu. 1990'ların ortasında artan enerji ihtiyacı, Körfez Savaşı sonrası bölgesel dengeler ve ABD'nin İran'a yönelik yaptırım siyaseti (ILSA, 1996) bu çerçeveyi güncel kılmıştı. İç siyasette hükümetin meşruiyeti, koalisyon ortağı DYP ile uyum ve askerî-bürokratik çevrelerin şahsiyetli dış politika açılımına bakışı da gezinin iklimini belirliyordu. Bu şartlarda ilk yurt dışı adresin bilinçli biçimde Batı başkentleri değil, Tahran-İslamabad-Kuala Lumpur-Singapur-Cakarta hattı olarak seçilmesi, siyasî mesaj değeri taşıyordu.

Olayın seyri

• 28 Haziran – 7 Ağustos 1996Refah-Yol hükümeti kurulduktan sonra Dışişleri Bakanlığı ve Başbakanlık ilk resmî ziyaret güzergâhını belirledi. Geleneksel ilk ziyaretin Batı başkentlerine yapılması beklenirken program Tahran, İslamabad, Kuala Lumpur, Singapur ve Cakarta olarak açıklandı; hükümet sözcüleri bunu "şahsiyetli, çok yönlü dış politika" ve "kimseye karşı değil, herkesle iş birliği" ilkesiyle izah etti.
• 8–12 Ağustos 1996, TahranErbakan Tahran'a gitti; Cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani, Rehber Ali Hamaney ve diğer yetkililerle görüştü. 11–12 Ağustos'ta iki ülke arasında doğalgaz alımı ve ekonomik iş birliğini öngören mutabakat zaptı/anlaşması imzalandı; boru hattı ve uzun vadeli alım başlıkları ile sanayi ve ticaret heyetleri arası görüşmeler yapıldı.
• 12–13 Ağustos 1996, İslamabadHeyet Pakistan'a geçti; Başbakan Benazir Butto ve yetkililerle ikili ticaret, savunma sanayi iş birliği ve bölgesel konular görüşüldü. Erbakan'ın yıllardır vurguladığı Pakistan-Türkiye bağlamı ve D-8 çekirdek tasavvuru bu görüşmelerde tekrar gündeme geldi.
• 13–14 Ağustos 1996, Kuala LumpurMalezya'da Başbakan Mahathir Muhammed ile görüşüldü; ticaret, teknoloji paylaşımı ve Güneydoğu Asya ile ekonomik köprü başlıkları ele alındı. Mahathir'in kalkınma modeli, hükümetin "müstemleke tipi değil lider ülke kalkınması" tezinde örnek gösterilen ülkeler arasındaydı.
• 14 Ağustos 1996, SingapurKısa Singapur durağında Başbakan Goh Chok Tong ile görüşüldü; liman, finans ve teknoloji iş birliği ile bölgesel ticaret hatları konuşuldu. Durak, turun Asya'nın farklı ekonomik modellerini bir arada görme niyetiyle izah edildi.
• 14–15 Ağustos 1996, CakartaEndonezya'da Devlet Başkanı Suharto ile görüşüldü; kalabalık iş adamı heyeti eşliğinde ikili ticaret ve yatırım başlıkları ele alındı. Heyet aynı gece Ankara'ya döndü; gezinin Tahran ayağı ve doğalgaz mutabakatı dönüşte ana gündem olarak tartışıldı.
• 15–31 Ağustos 1996, AnkaraAnkara'da muhalefet, medya ve bazı Batı başkentlerinden gelen açıklamalar gezinin İran ayağını ABD'nin İran yaptırım siyaseti çerçevesinde eleştirdi; hükümet "Türkiye'nin enerji ihtiyacı ve komşularıyla iyi ilişkisi meşrudur, yaptırımlar bizi bağlamaz" çizgisinde cevap verdi. Tartışma Meclis kürsüsüne de taşındı.

Erbakan'ın ağzından

Şahsiyetli Dış Politika Temel Hedefimizdir

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

İkincisi "Şahsiyetli dış politika" güdülmesidir.

— Davam

İşte biz bu yüzden şahsiyetli dış politika derken, taklitçi görüşleri bırakmayı, birtakım yerlere bağımlı çalışmaya son vermeyi ve tamamen millî ve manevî değerlerimizden doğan politikaların uygulanması çağrısında bulunuyoruz.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Biz önce bir defa iki tane kanadımızı açtık.

Biz şahsiyetli bir dış politika izleyeceğiz.

Sonuç

Tur, 54. Hükümet'in dış politikada Batı tek eksenli çizgiden çok eksenli, komşu ve İslam ülkeleri ağırlıklı bir hatta geçiş iradesinin ilk işareti olarak kayda geçti. İran'la doğalgaz mutabakatı Türkiye'nin enerji arz güvenliği açısından yıllarca tartışılacak bir çerçeve kurarken aynı anda ABD'nin 1996 İran-Libya yaptırımları (ILSA) ve iç siyasetteki laiklik-irtica tartışması zemininde hükümete yönelik eleştirilerin de ilk büyük dalgasını tetikledi. Kısa vadede iptal edilmedi, aksine sonraki yıllarda boru hattı ve alım takvimiyle ete kemiğe büründü; siyasî açıdan ise Ekim 1996 Libya-Mısır-Nijerya turu, ardından Haziran 1997'de ilan edilecek D-8'in diplomatik ön adımı sayıldı ve Şubat 1997'ye giden süreçte hükümetin dış politika tercihlerine dair yerleşik eleştiri dilinin şablonunu oluşturdu.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Türkiye'nin Temel Meseleleri – Şarku'l Evsat mülakatı: "Şahsiyetli Dış Politika Temel Hedefimizdir" (birincil)
• Davam – Dört ana ilke: "Şahsiyetli dış politika" güdülmesi; D-8 çekirdek tarifi (Endonezya, Malezya, Bangladeş, Pakistan, İran, Mısır, Türkiye, Nijerya) (birincil)
• Video deşifresi – 5CQbXpV5siQ Necmettin Erbakan 32. Gün'de 1996 (39:33 "iki kanadımızı açtık"; 28:04 ve 44:07 İran soruları) (birincil)
• Video deşifresi – 8tTKBOaEliM Refah Partisi dönemi mülakat (03:40 "Biz şahsiyetli bir dış politika izleyeceğiz.") (birincil)
• TBMM – 54. Cumhuriyet Hükümeti programı ve güvenoyu görüşmeleri (3–8 Temmuz 1996) tutanakları (birincil)
• Dönem basını – Hürriyet, Milliyet, Cumhuriyet, 9–16 Ağustos 1996 Tahran-İslamabad-Kuala Lumpur-Singapur-Cakarta ve Ankara dönüş haberleri (ikincil)
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Necmettin Erbakan maddesi (kronoloji: 1996 İran ve Asya turu, D-8'e giden süreç) (ikincil)