AİHM Büyük Daire Kararı

13 Şubat 2003

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, 13 Şubat 2003'te Refah Partisi ve Diğerleri/Türkiye başvurusunda 3. Daire'nin 31 Temmuz 2001 tarihli kararını onayarak Refah Partisi'nin kapatılmasının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne aykırı olmadığına hükmetti. Mahkeme, kapatmayı Sözleşme'nin 11. maddesi (dernek kurma özgürlüğü) bağlamında demokratik toplumda gerekli ve orantılı buldu. Karar, Avrupa hukukunda siyasî parti kapatma davalarında bugün de atıf yapılan başlıca emsal haline geldi.

Arka plan

Refah Partisi, 16 Ocak 1998'de Anayasa Mahkemesi'nce 'laiklik ilkesine aykırı eylemlerin odağı' olduğu gerekçesiyle kapatılmış, genel başkan Necmettin Erbakan dahil yöneticilere 5 yıl siyaset yasağı getirilmişti. 28 Şubat sürecinin yargısal sonucu olan bu kapatma, parti tüzel kişiliği ve Erbakan ile diğer başvuranlar tarafından iç hukuk yolları tüketildi gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşındı. 1980'lerden beri parti kapatmaların Avrupa denetimine konu olması ve AİHM'in 1998'de Türkiye Birleşik Komünist Partisi ve Sosyalist Parti kararlarında kapatmaları ihlal sayması, Refah davasını emsal niteliğinde bir teste dönüştürdü. Hükümet, kapatmanın laiklik ve demokrasiyi korumak için zorunlu olduğunu savunurken başvuranlar düşünce, inanç ve örgütlenme özgürlüklerinin ihlal edildiğini ileri sürdü; dosya bu gerilimle 3. Daire'ye ve ardından Büyük Daire'ye geldi.

Olayın seyri

Erbakan'ın ağzından

Adil Düzen' de, hangi inançtan, hangi soydan olursa olsun bütün insanlık doğuştan gelen ve değişmeyen haklara sahiptir. Bunlar peygamberlerin öğrettiği haklardır. Herkesin ifade hürriyeti, öğrenim hürriyeti, örgütlenme hürriyeti, yaşama hürriyeti, ibadet etme hürriyeti vardır. Bu hürriyetlerde bir noksanlık varsa o ülkede insan haklarından bahsedilemez.

— Davam

Derhal kaldırılmalıdır. Tadil diye bir şey söz konusu olamaz. Çünkü bunlar insan haklarını ortadan kaldırıyor. Düşünce ve inanç özgürlüğünü ortadan kaldıran maddelerdir.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Düşünce ve inanç özgürlüğü Anayasa'dan önce gelir. Anayasalar, insan haklarını ortadan kaldırmak için değil, onları olsa olsa teyit ve muhafaza için çıkartılırlar.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Sonuç

Büyük Daire kararı, Türk Anayasa Mahkemesi'nin 1998 kapatma hükmünün Avrupa denetiminde de hukuka uygun bulunduğu anlamına geldi ve iç hukukta parti kapatma rejiminin AİHM içtihadıyla uyumlu olduğu tezine dayanak yapıldı. Avrupa hukukunda ise Refah kararı, siyasî partilerin kapatılmasında 'demokratik toplumda gereklilik ve orantılılık' testinin uygulanmasında en çok atıf yapılan emsallerden biri haline geldi; sonraki parti kapatma davalarında hem Mahkeme hem de Venedik Komisyonu bu kararı ölçüt olarak kullandı. Millî Görüş hareketi bakımından karar, kapatılan Refah'ın devamı olan Fazilet Partisi'nin de 2001'de kapatılması sürecinde hukuki zemini etkileyen bir dış çerçeve oluşturdu ve Saadet Partisi döneminin siyasî-hukuki tartışmalarında parti kapatmanın Avrupa standardı olarak anılmaya devam etti.

İhtilaflı noktalar

İddia: AİHM, Refah Partisi'nin kapatılmasını 'tasvip etti' veya laiklik adına kapatmayı teşvik etti
Durum: yanlis
Mahkeme kapatmayı tasvip etmedi; yalnızca somut olayda Sözleşme'nin 11. maddesi bağlamında ihlal olmadığı sonucuna vardı. Karar, kapatmanın meşru amaç ve orantılılık testinden geçtiği tespitidir; parti kapatmayı genel olarak meşrulaştıran bir ilke kararı değildir. Mahkeme aynı içtihatta parti kapatmanın istisnai ve son çare olması gerektiğini de vurgular.
İddia: Büyük Daire kararı oybirliğiyle alındı
Durum: belirsiz
Sitedeki mevcut kısa metin ve bazı ikincil özetler oybirliğini belirtmez; HUDOC metninin hüküm fıkrası ve karşı oylar bölümü görülmeden oy dağılımı kesinleştirilemedi. Külliyatta da oy dağılımına dair birincil bilgi yoktur; bu nedenle ihtiyatlı bırakıldı.

Kaynaklar