12 Mart Muhtırası

12 Mart 1971

Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç ve üç kuvvet komutanı, 12 Mart 1971'de saat 13.00'te Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'a, Başbakan Süleyman Demirel'e ve Meclis başkanlarına hitaben yayımladıkları muhtırayla hükümeti ve Meclisi anarşi ile reformları geciktirmekle suçlayıp partilerüstü ve Atatürkçü bir hükümet talep etti. Muhtıra sonrası Başbakan Demirel istifaya yöneldi; yerine 19 Mart'ta istifası kesinleşip 26 Mart'ta Nihat Erim'in teknokrat hükümeti kuruldu. Bu askerî müdahale, Ocak 1970'te kurulan Millî Nizam Partisi hakkında zaten açılmış olan kapatma sürecinin siyasî iklimini belirledi ve parti 20 Mayıs 1971'de Anayasa Mahkemesi'nce kapatıldı.

Arka plan

1969 seçimlerinde Adalet Partisi tek başına iktidarı sürdürse de ekonomi, üniversite işgalleri, işçi eylemleri ve sağ-sol çatışmalarıyla siyasî kriz derinleşiyordu. 1968 sonrası gençlik hareketleri, banka soygunları, İsrail Başkonsolosu Efraim Elrom'un kaçırılması gibi olaylar ve reformların Meclis'te tıkanması, ordu içindeki 9 Mart darbe girişimi tartışmalarıyla birleşti. 26 Ocak 1970'te Necmettin Erbakan liderliğinde Millî Nizam Partisi kurulmuş; laikliğe aykırılık iddiasıyla hakkında kapatma davası açılmış ve parti Konya mitingi gibi eylemlerle vesayet tartışmasının odağına yerleşmişti. 1970 sonundan itibaren Genelkurmay ve kuvvet komutanları hükûmeti anarşiyi önlememek ve Atatürkçü reformları savsaklamakla eleştiriyor; Millî Demokratik Devrim tezli sol darbe söylentileri de cunta beklentisini besliyordu. Erbakan çevresi, Millî Görüş'ün ilk siyasî tecrübesini bu gerilimli zeminde veriyordu.

Olayın seyri

• 26 Ocak 1970Millî Nizam Partisi (MNP) kuruldu; Necmettin Erbakan genel başkan oldu. Parti programındaki millî-manevî değer vurgusu kısa sürede laiklik tartışması doğurdu.
• 1970 sonbaharı – Aralık 1970Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, MNP hakkında Anayasa'nın laiklik ilkesine aykırılık gerekçesiyle kapatma davası açtı. Dosya 1971 başında AYM gündemine alındı; MNP yönetimi savunma hazırlığına başladı.
• 15 Şubat – 11 Mart 1971Ülkede anarşi olayları tırmandı: ODTÜ ve İÜ işgalleri, banka soygunları, ABD'li çavuşların kaçırılması ve BALYOZ/ELROM eylemleri. Hükûmet reform paketlerini Meclis'ten geçiremiyor; ordu içinde 9 Mart cuntasına yakın subayların darbe planı Genelkurmay'ca boşa çıkarıldı.
• 12 Mart 1971, 13:00Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Faruk Gürler, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Muhsin Batur ve Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Celal Eyiceoğlu imzalı muhtıra, TRT radyosundan yayımlanarak Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, Başbakan Süleyman Demirel, Senato ve Meclis başkanlarına iletildi. Metin Meclis ve hükûmeti anarşiyi önleyememek ve reformcu ve Atatürkçü nitelikte bir hükûmet kurmamakla eleştiriyor; aksi halde ordunun idareyi doğrudan üzerine alacağını ima ediyordu.
• 12–19 Mart 1971Demirel aynı gün Bakanlar Kurulu'nu topladı ve muhtırayı askerî müdahale tehdidi olarak değerlendirdi; cumhurbaşkanıyla istişare sonrası istifa kararı aldı ve 19 Mart'ta istifasını Cumhurbaşkanı Sunay'a sundu. AP içinde direnme ve sine-i millete dönme tartışmaları sonuç vermedi.
• 26 Mart 1971Cumhurbaşkanı Sunay'ın görevlendirmesiyle Nihat Erim, partilerüstü teknokrat kabineyi kurdu (I. Erim Hükûmeti). Erim, muhtıranın talep ettiği reformların yapılması ve anarşinin bastırılması vaadiyle göreve başladı; 27 Nisan'da sıkıyönetim ilan edildi.
• 19 Mart – 20 Mayıs 197112 Mart'ın yarattığı ara rejim ikliminde AYM, MNP dosyasında süreci hızlandırdı. Erbakan ve MNP yöneticileri yurt dışına çıkarken parti 20 Mayıs 1971'de Anayasa Mahkemesi kararıyla laikliğe aykırılık gerekçesiyle kapatıldı; kapatma, Millî Görüş'ün ilk siyasî kapanması olarak kayda geçti.

Erbakan'ın ağzından

Bir şeyin kanunlarda hatta anayasada yazılı olması Türkiye`de bir mana ifade etmiyor. Çünkü Türkiye öyle bir ülke ki yazılı mevzuatı başka, tatbikatı başka.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Çünkü demokrasinin temel şartı, partilere eşit muamele yapılmasıdır. Görüşlerin millete eşitlik içinde takdimidir. Tercih hakkı ancak milletindir.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Halkın kendisini yönetmesinin en tabii şekli şudur: Başta anayasa taslağı olmak üzere halkın nasıl yönetileceğine dair teklifler partiler tarafından halka sunulur.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Sonuç

12 Mart doğrudan bir darbe değil, hükûmeti istifaya zorlayan muhtıra-ara rejim oldu; Demirel kabinesi çekildi, Meclis açık kalmakla birlikte Erim'in partilerüstü hükûmetleri ve sıkıyönetim dönemi başladı. MNP, 12 Mart'ın laiklik-vatan-millet tartışmalarını keskinleştiren ikliminde 20 Mayıs 1971'de kapatıldı; bu, Millî Görüş'ün ilk kapatılmasıydı ve 1972'de Millî Selamet Partisi'nin kuruluşuna giden yolu açtı. Erbakan'ın siyasî yasağı ve yurt dışı dönemi başladı; 1973 seçimlerine MSP ile dönüş için zemin hazırlandı. Muhtıra, 1961 Anayasası'nın 1971-73 reformlarıyla budanmasının da siyasî çerçevesini verdi.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Genelkurmay Başkanlığı Muhtırası, 12 Mart 1971 (TRT 13:00 anonsu ile yayımlanan metin) (birincil)
• AYM Kararı E.1971/1, K.1971/1, 20 Mayıs 1971 — Millî Nizam Partisi'nin kapatılması (Resmî Gazete No. 13920) (birincil)
• Erbakan, Necmettin — Türkiye'nin Temel Meseleleri (demokrasi, eşit muamele ve tatbikat eleştirisi) (birincil)
• 12 Mart Muhtırası — Vikipedi madde (olay tarihi, saat ve metin özeti için karşılaştırma kaynağı) (ikincil)
• TBMM Zabıt Ceridesi, Şubat–Mart 1971 ve Resmî Gazete 26.03.1971 (Erim Hükûmeti kuruluşu ve güven oylaması) (ikincil)
• Z. Sarıkaya / B. Oran — 12 Mart ara rejimi üzerine akademik özetler ve dönem basını arşivi (Milliyet, Cumhuriyet 12–27 Mart 1971) (ikincil)