Kıbrıs Barış Harekâtı

20 Temmuz 1974

20 Temmuz 1974 sabahı Türkiye, 15 Temmuz'da Kıbrıs'ta Sampson'un darbesiyle tırmanan katliamları durdurmak ve garantörlük hakkını kullanmak üzere Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlattı. CHP-MSP koalisyonunda Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan, Başbakan Bülent Ecevit Londra'dayken Ankara'da generallerle yapılan kritik toplantıda harekât emrini verdiğini anlatır ve bu kararı hükümet ortaklığının en büyük kazanımı sayar. Denizde, havada ve karada kombine icra edilen harekât, adaya barış getirirken Türkiye'nin güvenliği ve Kıbrıs Türkünün varlığı için dönüm noktası oldu.

Arka plan

Kıbrıs 1571'den 1878'e Osmanlı idaresinde kalmış, 1960'ta Londra-Zürih Antlaşmalarıyla kurulan ortak cumhuriyet kısa sürede Rumların Enosis hedefi yüzünden bozulmuştu. 21 Aralık 1963 Kanlı Noel ve 1967 saldırılarında Kıbrıs Türküne yönelik katliamlar yaşandı; ada 1963'ten itibaren fiilen ikiye bölündü ve Yeşil Hat oluştu. 1964'te İnönü hükümeti müdahale hazırlığı yaparken ABD Başkanı Johnson'un mektubu, 1967'de de Demirel hükümeti diplomasiyle yetinmek zorunda kaldı. 26 Ocak 1974'te kurulan CHP-MSP koalisyonu, Erbakan'ın anlatımıyla daha önce iki kez müdahale hazırlığı yapan ordunun hükümet kararsızlığı yüzünden durdurulduğu bir zemini devraldı. 15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki cunta desteğiyle EOKA-B lideri Nikos Sampson, Cumhurbaşkanı Makarios'u devirip adamıza ilhak ilan edince adada ikinci kez genel katliam iklimi doğdu ve garantör devlet Türkiye için Londra-Zürih'ten doğan müdahale hakkı fiilen gündeme geldi.

Olayın seyri

15 Temmuz 1974Kıbrıs'ta Yunan cuntasının desteğiyle EOKA-B lideri Nikos Sampson, Cumhurbaşkanı Başpiskopos Makarios'a karşı darbe yaparak Kıbrıs Helen Cumhuriyeti ilan etti ve Enosis'i duyurdu. Makarios adadan kaçtı; ada genelinde Türk köylerine yönelik tehdit ve katliam haberleri yayıldı.
17 Temmuz 1974 sabahıBaşbakan Bülent Ecevit Londra'ya hareket etmeden önce havaalanında uğurlandı. Başbakan Vekili Necmettin Erbakan, Devlet Bakanı Süleyman Arif Emre, Genelkurmay Başkanı Semih Sancar ve Kuvvet Komutanlarıyla havaalanında bir odada durum müzakeresi yaptı; komutanlar hükümetin müdahale konusunda kesin ve kararlı olduğuna dair teminat istedi.
17 Temmuz 1974 öğleden sonraAnkara'da son derece gizli toplantı yapıldı. Erbakan, beraberinde MSP'li bir devlet bakanı ve generaller dışında kimsenin katılmadığı toplantıda generallere Girne'ye çıkarma için ne kadar süreye ihtiyaç duyduklarını sordu; komutanlar 48 saatten önce olamayacağı cevabını verdi. Toplantının sonunda Erbakan, Allah'a tevekkül içerisinde generallere harekâtı başlatmaları emrini verdiğini anlatır; generaller emri uygulamaya koydu. Toplantıda ayrıca orduya moral için imam ve âlimlerden heyet gönderilmesi teklif edildi, Erbakan hazırlık süresince gizliliğin korunması için bunun harekât başladıktan sonra yapılabileceğini söyledi.
17-18 Temmuz 1974Ecevit Londra'da İngiliz Başbakanı ve İşçi Partisi lideri James Callaghan ile görüştü. Callaghan ortak müdahale teklifini reddetti; bu sonuç Ankara'ya bildirildiğinde garantörlük çerçevesinde Türkiye'ye diplomatik öncelik tanınmış oldu. Ecevit'in dönüşü öncesinde Ankara'da partiler ve Genelkurmay ile geniş istişare sürdü.
18-19 Temmuz 1974Başbakan Vekili sıfatıyla Erbakan, Mecliste grubu bulunan parti liderleriyle toplantı yaptı. Erbakan'ın anlatımına göre liderlerin önemli kısmı müdahaleyi arzu etmekle birlikte tereddüt gösterdi; bir katılımcı Amerika'dan yazılı muvafakat alınmadan harekâta kalkışılmamasını önerdi, diğerleri 'macera olur' uyarısı yaptı. Erbakan bu toplantıyı hem yetki teyidi hem de liderleri müdahaleye hazırlama zemini olarak değerlendirdi.
20 Temmuz 1974 sabahıTürk Silahlı Kuvvetleri Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlattı. Kıbrıslı mücahitlerle birlikte Türk ordusu denizde, havada ve karada kombine bir harekâtla Girne bölgesine çıkarma ve hava indirmesi icra etti. Harekât, Erbakan'ın ifadesiyle modern savaşın en ileri örneklerinden biri olarak beş günde ulaşılması öngörülen hedeflere üç günde varılmasıyla ilerledi.
20-22 Temmuz 1974ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'in yardımcısı Joseph Sisco Atina ve Ankara arasında mekik dokudu. Aynı gün Birleşmiş Milletler ateşkes kararı aldı. MSP kanadı ateşkesin ertesi gün saat 17.00'de ilan edilmesi şartıyla razı olabileceğini söylerken, Ecevit saat 11.00'de ateşkesi açıkladı. Erbakan, bu erken ilan yüzünden Lefkoşa'nın bir kısmının elde tutulamamış olduğunu belirtir.
20 Temmuz sonrasıBirinci Harekât adada katliamı durdurdu ve Türk toplumunun güvenli bölgesini oluşturdu. Erbakan, harekâtın hedefinin garantörlük tüm adayı kapsadığı için bütün Kıbrıs'ı kontrol altına almak olduğunu, ancak ateşkes ve diplomasi nedeniyle harekâtın iki aşamalı devam ettiğini anlatır; İkinci Harekât 14 Ağustos 1974'te bu gerekçeyle icra edildi.

Erbakan'ın ağzından

Kıbrıs Barış Harekatı'yla, Kıbrıslı mücahitler ve kahraman ordumuz modern savaşın en ileri örneklerini bütün dünyaya parmak ısırtacak şekilde gösterdi. Çünkü Kıbrıs Savaşı, denizde, havada ve karada yapılmış kombine bir savaştır.

— Davam

Parlak bir askeri harekatla Kıbrıs kurtarılmıştır. O günden bugüne kadar da Kıbrıs'ta, oluk oluk akan kan durmuş, Ada'ya huzur ve barış gelmiştir.

— Davam

Kıbrıs, Türkiye'nin bütünlüğünün bir sigortasıdır. Kıbrıs demek, Türkiye demektir. Kıbrıs, Ortadoğu'nun barışı, İslam aleminin huzuru ve Türkiye'nin korunması için büyük öneme haizdir.

— Davam

Bu toplantının sonunda kesin kararımızı verdik. Allah'a tam bir tevekkül içerisinde generallere harekatı başlatmaları emrini verdik. Hemen ardından onlar da bunu uygulamaya koydular.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Kıbrıs meselesi bizce bitmiştir. Bizim Kıbrıs meselesi diye bir meselemiz yoktur. Adada iki tane ayrı bölge var. İnsanlar huzur içerisinde yıllardan beri yaşıyorlar.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Sonuç

Birinci Kıbrıs Barış Harekâtı katliamı durdurdu ve 1963'ten beri süren belirsizliği sonlandırarak Kıbrıs Türkünün güvenli bölgesini oluşturdu; 14 Ağustos'taki İkinci Harekât ile birlikte adanın kuzeyinde Türk kontrolü pekişti. Erbakan bu harekâtı Davam'da 'Karlofça Antlaşması'ndan bu yana son 300 yılda kazanılan en stratejik zafer' olarak niteler ve Türkiye'nin Anadolu'ya bakan kıyısının güvenliği ile İslam aleminin huzuru bakımından tarihî önem atfeder. CHP-MSP koalisyonu bu başarıyla en güçlü icraatını üretmiş oldu; ancak harekât sonrası ateşkes saati, ada üzerindeki askerî-siyasî hat ve dış baskılar koalisyon ortakları arasında da tartışma konusu oldu ve hükümet Kasım 1974'te dağıldı. Uzun vadede 15 Kasım 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin ilanı ve Türkiye'nin garantör varlığının kalıcılaşması, 20 Temmuz'un siyasî ve askerî sonucu olarak yerleşti.

İhtilaflı noktalar

İddia: Kıbrıs Barış Harekâtı emrini Ecevit Londra'dayken Erbakan tek başına ve hukuka aykırı biçimde verdi; hükümet kararı yoktu.
Durum: belirsiz
Erbakan Türkiye'nin Temel Meseleleri s.10-11 ve s.52'de Başbakan Vekili sıfatıyla generallere harekât emrini verdiğini anlatır. Ecevit ise canlı yayında (NXADW6AnYfQ 00:38 deşifresi) 'savaşta hiç kimse tek başına karar veremez, ciddi bir devlet yapısı vardı' diyerek ortak karar vurgusu yapar. Bakanlar Kurulu ve MGK'nın ıslak imzalı karar defterleri bu pakette yok; tek başına/ortak niteliği için Başbakanlık arşivi tetkik edilmelidir.

İddia: Ateşkes erken ilan edildiği için Lefkoşa'nın bir kısmı kaybedildi ve bu Erbakan'ın karşı çıktığı bir hataydı; Ecevit saat 11.00'de açıkladı.
Durum: dogru
Davam s.161-164 çevresinde MSP kanadının ateşkesi ertesi gün saat 17.00'de ilan etmeyi önerdiği, Ecevit'in gazetecilik alışkanlığıyla saat 11.00'de açıkladığı ve sonradan yapılan tespitlere göre bu yüzden Lefkoşa'nın bir kısmının kaybedildiği aktarılır. Bu anlatı birincil hatırat kaynağıdır; Genelkurmay harekât ceridesi ile çapraz kontrol gerekir.

İddia: Erbakan bütün Kıbrıs'ı almak istedi, hükümet içindeki ve muhalefetteki tereddütler yüzünden harekât yarım kaldı.
Durum: belirsiz
Davam s.164'te Millî Görüş hedefinin garantörlük tüm adayı kapsadığı için bütün Kıbrıs'ı kontrol altına almak olduğu yazılır. Türkiye'nin Temel Meseleleri s.52-54'te liderler toplantısında tereddütler aktarılır. Ancak harekâtın Planlı seyrinin neden iki aşamaya bölündüğüne dair Genelkurmay ve Dışişleri arşivi incelenmeden niyet-atfetme kesinleştirilemez.

Kaynaklar

Erbakan, Necmettin — Davam, s.155-164 (Kıbrıs Davamız bölümü: katliamlar, kombine savaş, Karlofça'dan beri en stratejik zafer, ateşkes ve Sisco) (birincil)
Erbakan, Necmettin — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.10-11 (17 Temmuz 1974 gizli toplantısı, 48 saat, harekât emri, Londra'daki Callaghan görüşmesi) (birincil)
Erbakan, Necmettin — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.51-54 ve s.36, s.58 (Mehmet Ali Bir mülakatı: havaalanı yeşil ışık, liderler toplantısındaki tereddütler, 'Kıbrıs meselesi bizce bitmiştir') (birincil)
TBMM Tutanak Dergisi — 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı görüşmeleri ve Hükümet beyanları (37. Hükümet dönemi) (birincil)
Resmî Gazete ve TBMM Hükümetler Listesi — 37. Hükümet (CHP-MSP) künyesi ve Kıbrıs harekâtına ilişkin Bakanlar Kurulu kararları özeti (ikincil)
Video deşifresi — Ecevit'in ortak karar vurgusu (Kıbrıs kararını ne Erbakan verdi, ne de ben) — NXADW6AnYfQ 00:38 (ikincil)