TÜMOSAN Kuruldu

5 Aralık 1975

Türkiye'nin motor ve traktör ihtiyacını yerli ve millî imkânlarla karşılamak üzere tasarlanan Türk Motor Sanayii A.Ş. (TÜMOSAN) 5 Aralık 1975'te 100 milyon TL sermaye ile kuruldu. Ağır Sanayi Hamlesi'nin motor ayağını oluşturan şirket, 23 Haziran 1976'da kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) statüsü kazandı. Konya merkezli TÜMOSAN, sonraki yıllarda dizel motor ve traktör üretiminin ana üssü olarak ağır sanayinin sembol kuruluşlarından biri haline geldi.

Arka plan

Türkiye 1970'lerin ortasında tarımda mekanizasyon ve sanayide motor açığını ithalatla kapatıyordu; Zirai Donatım Kurumu'nun Alman fabrikalarına verdiği motor siparişleri, döviz darboğazı ve dışa bağımlılığı görünür kılıyordu. Erbakan'ın 1956'da 200 ortakla kurduğu Gümüş Motor tecrübesi, 'Montaj değil, her yönüyle millî ve yerli üretim' ilkesinin erken örneğiydi; bu çizgi 12 Mart sonrası Millî Görüş'ün 1974-1978 hükümetlerinde Ağır Sanayi Hamlesi'ne dönüştü. 31 Mart 1975'te kurulan I. Milliyetçi Cephe hükümetinde Başbakan Yardımcısı ve fiilen Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nı yönlendiren Erbakan, DPT ve Sanayi Bakanlığı bünyesinde ülke çapında 200 büyük fabrikanın plan ve projelerini hazırlattı; şeker, çimento, azot, Demir-Çelik, MKE, uçak sanayii ile birlikte TÜMOSAN-TAKSAN-TEMSAN-TESTAŞ dörtlüsü bu listenin çekirdeğinde yer aldı. Bu tabloda TÜMOSAN, Konya başta olmak üzere Orta Anadolu'ya motor ve traktör sanayii kazandırmak ve çiftçinin traktör talebini yerli üretimle karşılamak için tasarlandı.

Olayın seyri

1974 – 1975 sonbaharıBaşbakan Yardımcısı Erbakan'ın koordinasyonunda Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile DPT, Ağır Sanayi Hamlesi kapsamında 200'ü aşkın tesisin yer seçimi, proje ve finansman hazırlıklarını tamamladı; motor-traktör ayağı için TÜMOSAN kuruluş dosyası olgunlaştırıldı.
5 Aralık 1975Türk Motor Sanayii A.Ş. (TÜMOSAN) 100 milyon TL sermaye ile anonim şirket olarak kuruldu; kuruluş ilanı Resmî Gazete'de yayımlandı. Şirketin ana sözleşmesinde amaç, dizel motor, traktör ve benzeri motorlu araçların yerli imkânlarla üretimi olarak tanımlandı.
23 Haziran 1976TÜMOSAN, Bakanlar Kurulu kararıyla kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) statüsü kazandı; sermaye ve teşkilat yapısı KİT mevzuatına uyarlandı, Konya'daki motor ve traktör yatırımlarının kamu eliyle hızlandırılmasının hukuki zemini oluştu.
1976 – 1977TÜMOSAN'ın Konya tesisleri için arazi ve proje çalışmaları sürdürüldü; Erbakan basın ve teşkilat gezilerinde 'Temelini attığı fabrika' olarak TÜMOSAN'a atıf yaparak tesisleri yerinde tanıttı. Aynı dönemde ağır sanayinin diğer kollarında (TAKSAN, TEMSAN, TESTAŞ) temeller atılmaya başlandı.

Erbakan'ın ağzından

Montaj değil, her yönüyle milli ve yerli üretim denilerek yola çıkılmış ve ülke çapında 200 büyük fabrikanın plan ve projeleri hazırlanmış, dev tesisler olarak üretime sokulmuştur.

— Davam

Şeker fabrikaları, çimento fabrikaları, azot sanayisi, Seka, demir ve çelik işletmeleri, Makine ve Kimya Endüstrisi (MKE), uçak sanayisi, TÜMOSAN, TAKSAN, TEMSAN, TESTAŞ hep Milli Görüş ruhu ve azmiyle harekete geçirilmiştir.

— Davam

Türkiye Zirai Donatım Kurumunun Alman fabrikalarına verdiği motor siparişlerini gördük. Bu görüntü, bizim Türkiye'de bir Milli Motor Sanayii kurma kararlılığımızı iyice pekiştirdi.

— Davam

Sonuç

TÜMOSAN'ın 5 Aralık 1975'te kurulması ve 23 Haziran 1976'da KİT statüsü kazanması, Ağır Sanayi Hamlesi'nin kâğıt üzerindeki 200 fabrika planının tüzel kişiliğe bürünen ilk çekirdeklerinden biri oldu. MC döneminin yatırım takviminde motor-traktör üretimi Konya'ya sabitlendi; sonraki on yıllarda özelleştirme ve yeniden yapılandırma süreçlerine rağmen TÜMOSAN, traktör ve dizel motor pazarında millî motor fikrinin kurumsal taşıyıcısı olarak anılmaya devam etti. Erbakan anlatısında TÜMOSAN, 1956 Gümüş Motor'dan 1975 TÜMOSAN'a uzanan 'millî motor sanayii' çizgisinin ispatı olarak gösterildi.

İhtilaflı noktalar

İddia: TÜMOSAN 5 Aralık 1975'te kurulur kurulmaz traktör ve motor seri üretimine başladı.
Durum: yanlis
5 Aralık 1975 kuruluş ve 23 Haziran 1976 KİT statüsü tüzel kişilik aşamasıdır; Konya'daki fiilî tesis inşası ve seri üretim 1970'lerin sonu ve özellikle 1980'lere sarkar. Kurumsal tarihçe ve Resmî Gazete'de 'kuruluş' ile 'işletmeye geçiş' ayrı tarihler olarak anılır; paket de kuruluşu esas alır.

İddia: TÜMOSAN yalnız bir traktör montaj fabrikası olarak tasarlandı.
Durum: yanlis
Erbakan metinlerinde ve Davam s.181-182 listesinde TÜMOSAN, uçak sanayii-MKE-TAKSAN-TEMSAN-TESTAŞ ile birlikte 'her yönüyle millî ve yerli üretim' hedefinin motor ayağı olarak anılır; ana sözleşme ve ağır sanayi söylemi motorun kendisinin yerlileştirilmesini esas alır, montaj karşıtı vurgu açıktır.

Kaynaklar

Erbakan, Necmettin — Davam, s.7-8 (Zirai Donatım motor siparişleri ve Gümüş Motor'un 200 ortakla kuruluş kararının gerekçesi) (birincil)
Erbakan, Necmettin — Davam, s.181-182 (Ağır Sanayi Hamlesi: '200 büyük fabrika' ve 'TÜMOSAN, TAKSAN, TEMSAN, TESTAŞ' listesi) (birincil)
Erbakan, Necmettin — Davam, s.273-277 (fotoğraf altı: 'TÜMOSAN Aksaray Kamyon Motor Fabrikası Temelini Atarken') (birincil)
Resmî Gazete, 5 Aralık 1975 — TÜMOSAN A.Ş. kuruluş ilanı (100 milyon TL sermaye) (birincil)
Resmî Gazete, 23 Haziran 1976 — TÜMOSAN'ın KİT statüsü kararı (birincil)
Erbakan, Necmettin — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.2461-2463 (Konya gezisi: 'TÜMOSAN tesisleri önünde' anlatısı) (birincil)
TÜMOSAN A.Ş. Kurumsal Tarihçe — '5 Aralık 1975'te 100 milyon TL sermaye ile kuruldu; 23 Haziran 1976'da KİT statüsü' (ikincil)