Ağır Sanayi Hamlesi

1976 - 1977

Erbakan'ın 'Cumhuriyet tarihinin en büyük kalkınma hamlesi' diye tanımladığı Ağır Sanayi Hamlesi, 1976-1977'de I. Milliyetçi Cephe hükümeti döneminde yürürlüğe kondu. Motor sanayiinde TÜMOSAN, takım tezgâhlarında TAKSAN, elektronikte TESTAŞ, enerji tesislerinde TEMSAN ve altyapıda GERKONSAN'ın oluşturduğu beş temel direk üzerine ülke çapında 200 milyar liralık büyük tesisin kurulması hedeflendi; iki yılda 70 tesis tamamlanma aşamasına getirildi.

Arka plan

Türkiye 1970'lerin ortasında ithalata bağımlı bir sanayi yapısı, döviz darboğazı ve geri kalmışlık kıskacındaydı; tarımda traktör ve motordan çimentoya kadar temel girdiler montaj ve ithalatla karşılanıyordu. Erbakan'ın 1956'da 200 ortakla kurduğu Gümüş Motor'dan beri savunduğu 'Montaj değil, her yönüyle millî ve yerli üretim' ilkesi, 1960'larda Almanya-Ruhr'da gördüğü ağır sanayi tesislerinin etkisiyle Millî Görüş'ün ana programına dönüşmüştü. 1974-1978 arasında MSP'nin ortak olduğu koalisyon hükümetlerinde Başbakan Yardımcısı ve fiilen Sanayi ve Teknoloji politikasını yönlendiren Erbakan, DPT ve Sanayi Bakanlığı eliyle ülke çapında 200 fabrikanın yer seçimi ve projesini hazırlattı. Millî Görüş'ün 'adil düzen' söyleminde devletin rolünü 'planlayıcı, yönlendirici, tanzim edici' olarak tanımlarken, özel teşebbüsün o gün bu yatırımları yapacak imkânı olmadığı ve ülkenin vakit kaybetmeden teknolojiye sahip olması gerektiği için hamlenin devlet öncülüğünde başlatılması benimsendi.

Olayın seyri

• 31 Mart 1975 – 1976 başıI. Milliyetçi Cephe hükümetinin kurulmasıyla Başbakan Yardımcısı Erbakan koordinasyonunda Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve DPT, Ağır Sanayi Hamlesi'nin 7 yıllık programını olgunlaştırdı; 200 milyar liralık tesis listesi, demir-çelik, uçak, tank, savunma sanayii ve 'fabrika kuran fabrikalar' hedefiyle planlandı. Beş temel direk — TÜMOSAN (motor), TAKSAN (takım tezgâhları, Kayseri İncesu), TESTAŞ (elektronik), TEMSAN (enerji üretim tesisleri) ve GERKONSAN (altyapı) — bu planın çekirdeği olarak kurgulandı.
• 1976Program yürürlüğe kondu; yurt genelinde onlarca tesisin temeli atılmaya başlandı. Erbakan'ın tabiriyle 'Cumhuriyet tarihinin en büyük kalkınma hamlesi' sahada görünür hale geldi; şeker, çimento, azot, SEKA, demir-çelik ve MKE yatırımları ile birlikte motor ve takım tezgâhı fabrikaları aynı takvimde ilerledi.
• 1976 – 1977 (iki yıl)200 tesislik hedefin 70'i iki yılda tamamlanma aşamasına getirildi, kalan 130 tesisin kuruluşu hızla sürdürüldü. Erbakan bu tempoyu 27 Mayıs 1977 televizyon konuşmasında 'Kurtuluş Milli Görüştedir. Türkiye, ağır sanayi hamlesi olmadan hiçbir meselesini halledemez.' sözleriyle kamuoyuna anlattı.
• 1977 sonu – 1978 başıErbakan İskenderun ve diğer sanayi havzalarındaki temel atma ve açılışlarda hamlenin manasını 'Bu fabrikanın alnına 1974'te temeli atıldı, 1977'de işletmeye kondu diye yazılacaktır' sözleriyle özetledi; 200 tesisin aynı tarihlerde yükselmesinin millî bir dönüm noktası olduğu vurgulandı. Program 7 yıllık perspektifle tasarlandığı için tamamlanması sonraki yıllara sarkacak biçimde planlandı.

Erbakan'ın ağzından

Milli Görüşün büyük ağır sanayi hamlesi 1976-1977 yıllarında yapılmıştır.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Bu hamle bilindiği gibi 200 adet milyarlık büyük tesisin kurulmasını hedef almış

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

2 yılda bu tesislerin 70 tanesi tamamlı ve 200 tanesinin kuruluşu hızla yürütüldü.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Kurtuluş Milli Görüştedir. Türkiye, ağır sanayi hamlesi olmadan hiçbir meselesini halledemez.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

O gün özel teşebbüsün bunu yapacak imkanı olmadığı ve halbuki ülkenin hiç vakit kaybedilmeden bir an evvel bu tesislere ve teknolojiye sahip olması gerektiği için ağır sanayi hamlesini devlet öncülüğü ile başlattık.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Montaj değil, her yönüyle milli ve yerli üretim

— Davam

Şeker fabrikaları, çimento fabrikaları, azot sanayisi, Seka, demir ve çelik işletmeleri, Makine ve Kimya Endüstrisi (MKE), uçak sanayisi, TÜMOSAN, TAKSAN, TEMSAN, TESTAŞ hep Milli Görüş ruhu ve azmiyle harekete geçirilmiştir.

— Davam

Bu fabrikanin alnina 1974'te temeli atildi, 1977'de isletmeye kondu diye yazilacaktir.

— Video deşifresi OG9DQ5GzE-Q

200 tane buyuk tesis Turkiye'yi dolasirken yollarin kenarinda hep ayni tarihler arasinda temelinin atilip isletmeye kondugunu gordugunuz zaman, bu yillarin ne kadar buyuk mana tasidigi iste o zaman idrak edilecektir.

— Video deşifresi OG9DQ5GzE-Q

Insallah Cenab-i Hakk'in lutfuyla bu buyuk hamle basarilacaktir.

— Video deşifresi OG9DQ5GzE-Q

Sonuç

Ağır Sanayi Hamlesi, 1976-1977'de iki yılda 70 tesisin tamamlanma noktasına getirilmesiyle Cumhuriyet dönemi sanayileşme denemeleri içinde en yoğun ve yaygın yatırım dalgalarından biri olarak kayda geçti. Yedi yıllık programın tamamı bitirilemeden siyasi konjonktür değişti; Erbakan'ın anlatımına göre 'dış güçlerin hileleri' ve Millî Görüş'ün antidemokratik yollardan iktidardan uzaklaştırılması nedeniyle ikinci ve üçüncü 7 yıllık hamleler yapılamadı. Buna rağmen TÜMOSAN-TAKSAN-TEMSAN-TESTAŞ gibi kuruluşlar ve Anadolu'ya yayılan şeker, çimento, azot ve demir-çelik yatırımları, sonraki on yıllarda özelleştirme ve atıl bırakılma süreçlerine rağmen 'fabrika kuran fabrikalar' fikrinin kurumsal izi olarak anılmaya devam etti.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Erbakan, Necmettin — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.75 (1976-1977 hamlesi, 200 tesis hedefi, 2 yılda 70 tamam) (birincil)
• Erbakan, Necmettin — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.28 (27 Mayıs 1977 televizyon konuşması: 'Kurtuluş Milli Görüştedir…' ve devlet öncülüğü gerekçesi) (birincil)
• Erbakan, Necmettin — Davam, s.181-182 (Ağır Sanayi Hamlesi başlatılmıştır; 'Montaj değil…' ve TÜMOSAN-TAKSAN-TEMSAN-TESTAŞ listesi; 200 fabrika) (birincil)
• Video deşifresi OG9DQ5GzE-Q — Pakistan Ziyareti ve Ağır Sanayi Hamlesi Görüntüleri (1978), 00:05:50 ve 00:00:01 (İskenderun konuşması: temeli atıldı / 200 tesis / büyük hamle) (birincil)
• Sitedeki mevcut kart metni — Olay 35 Ağır Sanayi Hamlesi (beş direk tasnifi ve TAKSAN 1,5 milyon m² bilgisi) (ikincil)
• Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kayıtları; TÜMOSAN / TAKSAN kurumsal tarihçeleri (kuruluş ve yatırım kronolojisi için) (ikincil)