Konya Kudüs Mitingi

6 Eylül 1980

İsrail'in 30 Temmuz 1980'de Kudüs'ü 'ebedî başkent' ilan eden Temel Yasa'yı Knesset'ten geçirmesi üzerine MSP, 6 Eylül 1980 Cumartesi günü Konya'da Kudüs Mitingi düzenledi. Miting, 12 Eylül askerî darbesinden altı gün önce yapıldı ve darbe yönetiminin resmî gerekçelendirmesinde 'irtica' örneği olarak kullanıldı. Konya mitingi, MSP'nin kapatılması ve Millî Görüş lider kadrosunun yargılanması sürecinin doğrudan tetikleyicilerinden biri oldu.

Arka plan

1980 yazında İsrail'in Kudüs hamlesi uluslararası tepki çekti: Knesset 30 Temmuz 1980'de 'Kudüs, İsrail'in başkenti' yasasını kabul etti, BM Güvenlik Konseyi 20 Ağustos 1980'de 478 sayılı kararla ilhakı kınadı ve reddetti, İslam ülkeleri diplomatik tepki verdi. Türkiye'de MSP, 'şahsiyetli dış politika' çizgisinde İsrail'le ilişkilerin kesilmesini savunuyordu; Dışişleri Bakanı Hayrettin Erkmen'in Kudüs'ün başkent ilanına karşı ilişki kesmeyi reddetmesi, MSP'nin gensoru gerekçesi oldu. Erbakan, Kudüs'ü 'Bin yıl koruyuculuğunu ve kurtarıcılığını yapmış milletimizin davası' olarak tarif ediyor ve yurdun dört yanında 'İsrail'i tel'in ve Kudüs'ü kurtarma' mitingleri düzenlendiğini aktarıyordu. 1979-1980'de sokak şiddeti, ekonomik kriz ve siyasal kutuplaşmanın ağırlaştığı ortamda, Konya mitingi darbeye giden son haftanın en görünür kitlesel eylemi hâline geldi.

Olayın seyri

• 30 Temmuz 1980İsrail Knesset'i, Kudüs'ü 'birleşik ve ebedî başkent' ilan eden Temel Yasa'yı (Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel) kabul etti.
• Ağustos 1980 son haftasıAnkara'da MSP, Dışişleri Bakanı Hayrettin Erkmen hakkında Kudüs'e ilişkin tutumu nedeniyle gensoru hazırladı; TBMM'de diplomatik ilişkilerin kesilmesi talebi tartışıldı.
• 5-6 Eylül 1980TBMM'de Erkmen hakkındaki gensoru kabul edildi; Erbakan'ın anlatımına göre oylama 6 Eylül 1980 tarihinde sonuçlandı ve Cumhuriyet tarihinde bir dışişleri bakanının bu gerekçeyle düşürülmesi ilk ve tek örnek olarak kayda geçti.
• 6 Eylül 1980 sabahıMitingden saatler önce Erbakan, gençleri Konya'ya çağıran bir konuşma yaptı: Konya'da Millî Gençlik'in 'Kudüs'ü Kurtarma Günü' düzenlediğini, Türkiye'nin muhtelif yerlerinden katılım olacağını duyurdu.
• 6 Eylül 1980 öğleden sonraKonya'da Kudüs Mitingi yapıldı. Katılım organizatör beyanı ve dönem basınına göre yaklaşık 100 bin kişi olarak aktarıldı. Alanda Arapça pankartlar, tekbirler ve Filistin-Kudüs temalı sloganlar atıldı; İstiklal Marşı sırasında bir grubun oturduğu iddiası miting sonrası siyasal tartışmanın merkezine yerleşti.
• 6 Eylül 1980 akşamıMiting görüntüleri ve 'oturma' iddiası Ankara'da sert tepki topladı; siyasal liderler ve genelkurmay çevresinde 'laiklik ve Atatürk ilkelerine aykırılık' eleştirileri dillendirilmeye başlandı.
• 12 Eylül 1980 03:00Silahlı Kuvvetler yönetime el koydu. Darbe bildirisinde gerekçeler arasında irtica ve anarşi birlikte sayıldı; ilerleyen günlerde Konya mitingi darbe yönetince 'bardağı taşıran son damla' diye nitelenecekti.

Erbakan'ın ağzından

Hatırlarsınız, 12 Eylülden önce İsrail devleti Ortadoğu`daki huzursuzluktan arttırmış, bugün bilinen tecavüz ve zulümlerini daha o yıllarda uygulamaya koymuş ve bütün bunlar yetmiyormuş gibi Müslümanlar için kutsal belde olan Kudüs-ü Şerifi de başkent olarak ilan etmişti.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Bu ilan, Nisan 1980 tarihinde oldu. Kutsal Kudüs artık yahudi İsrail devleti-nin başkenti ilan edilmişti. Olaya İslam ülkeleri büyük tepki gösterdiler. Hatta Batı devletlerinden de İsrail`in bu haddi aşan hareketini kınayanlar olmuştu. Öyle ki BM`de İsrail`in bu hareketi 169 üyenin üçte iki çoğunluğuyla, yani kahir bir ekseriyet-le şiddetle kını ve reddedildi.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Bin yıl Kudüs`ün koruyuculuğunu ve kurtarıcılığını yap-mış olan bizim milletimiz de bu tecavüz karşısında hareketsiz kalamazdı. Nitekim o aylarda yurdun dört bir tarafında İsrail`i tel`in ve Kudüs`ü kurtarma mitingleri yapıldı.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Hatta 6 Eylül 1980 yılında zamanın Dışişleri Bakanını İsrail`in Kudüs`ü Başkent ilan etmesine karşılık ilişkileri kesme talebimize olumsuz karşılık verdiği için düşürdük.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

hemen bu olayın ertesi günü milletimizin büyük bir katılım gösterdiği ve Filistin Davasını desteklemek amacı güden muazzam bir miting tertipledik. Hemen 3 gün sonra da 12 Eylül askerî ihtilali meydana geldi, bu hareketin başındaki-ler bu mitingi daha sonradan 12 Eylül’ün yegane sebepleri ara-sında gösterdiler.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Biz 12 Eylül öncesi Nisan 1980^6, üretilen bu yanlış politika-ların sahiplerinden birisini, Dışişleri Bakanım işte bu mülaha-zalarla düşürdük ve meclisi "şahsiyetli dış politika"ya. davet ettik.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Konya'da 6 Eylül günü, Milli Gençlik Kudüs'ü Kurtarma Günü tanzim etmiş bulunuyor.

Türkiye'nin muhtelif yerlerinden gelen 100 bin genç iştirak edecektir.

Burada Kudüs'ü kurtarmak için hep beraber ant içilecektir ve Kudüs'ü kurtarmanın ehemmiyeti dile geçecektir.

Sonuç

Miting, 12 Eylül yönetiminin meşruiyet anlatısında merkezi bir delil hâline geldi: laiklik ve millî birlik vurgusuyla birlikte 'irtica' başlığı altında anıldı, MSP 12 Eylül'den sonra kapatıldı ve yöneticileri hakkında 'Atatürk ilkelerine aykırılık' ve 'şeriat düzeni' iddialarıyla davalar açıldı (Konya davası). Erbakan'ın kendi anlatımında miting, Türkiye'nin Kudüs'e sahip çıkma geleneğinin ve 'şahsiyetli dış politika' talebinin kitlesel ifadesiydi; karşı anlatıda ise darbenin zamanlamasını kolaylaştıran bir provokasyon olarak kodlandı. Uzun vadede Konya mitingi, Millî Görüş'ün hem Kudüs-Filistin davasını iç siyasetin merkezine taşıyan sembolik kırılması hem de 1980-1983 yasaklılık döneminin miladı olarak hatırlandı.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Necmettin Erbakan — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.14, s.34-35 (birincil)
• TBMM Tutanak Dergisi — Hayrettin Erkmen hakkında gensoru görüşmeleri, 5 Eylül 1980 (birincil)
• video_transcripts/GEErnkHHLx0.json — 6 Eylül 1980 Konya Büyük Kudüs Mitingine Erbakan Hoca Gençleri Götürüyor (birincil)
• Israel MFA — Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel (30 July 1980) (birincil)
• UN Security Council Resolution 478 (20 August 1980) (birincil)
• Dönem basını — Milliyet, Hürriyet, Millî Gazete, 7-8 Eylül 1980 (Konya mitingi haber ve fotoğrafları) (ikincil)
• Kenan Evren — 16 Eylül 1980 basın toplantısı ve anılar (Konya mitingine atıf, ikincil aktarım) (ikincil)