12 Eylül Askerî Darbesi

12 Eylül 1980

Türk Silahlı Kuvvetleri 12 Eylül 1980 sabaha karşı yönetime el koydu; parlamento feshedildi, siyasi partiler kapatıldı, parti liderleri gözaltına alındı. Millî Selamet Partisi de kapatıldı, Necmettin Erbakan bir süre İzmir açıklarındaki Uzunada'da tutuldu ve ardından MSP davasında yargılandı. Darbe, 1980-1983 yasaklılık dönemini başlattı ve Erbakan'ın anlatımında 6 Eylül Konya Kudüs Mitingi'nin doğrudan ardından gelen bir kırılma olarak yer aldı.

Arka plan

1978-1980'de sokak şiddeti, ekonomik kriz ve koalisyonların kilitlenmesi siyaseti felç etmişti; sağ-sol çatışmasında günde ortalama can kaybı, devalüasyon ve IMF programı toplumsal gerilimi tırmandırmıştı. Bu ortamda MSP, İsrail'in Kudüs'ü başkent ilanına (Knesset 30 Temmuz 1980) karşı 'şahsiyetli dış politika' talep ediyor, Dışişleri Bakanı Hayrettin Erkmen'in ilişki kesme talebini reddetmesi üzerine 5-6 Eylül 1980'de gensoru ile düşürülmesini sağlıyordu. 6 Eylül'de Konya'da düzenlenen Kudüs Mitingi, darbe yönetiminin sonradan 'irtica' başlığı altında gerekçelendireceği kitlesel gösteri oldu. Erbakan çevresinde darbe söylentileri zaten Haziran 1980'den beri dolaşıyordu; 'Askerin el koyacağı söylendi' diye aktarılan dönemde bazı siyasiler yurt dışına çıkarken Erbakan 'dik dur' çizgisini ve lojmandaki açık adresiyle 'meydan okuma' tutumunu benimsediğini anlatır. 12 Eylül, bu siyasal tıkanma ve ordu-nun 'emir-komuta içinde ülke yönetimine el koyma' kararının birleştiği tarihtir.

Olayın seyri

• 10-11 Haziran 1980Darbe söylentileri Ankara'da yayıldı. Erbakan'ın sonradan aktardığına göre 'O tarihlerde darbe olacak şeklinde bile haberler geldi bize' ve bazı milletvekili arkadaşları yurt dışına çıktı; Erbakan ise 'darbeyse darbe yapsınlar, partiyi kapatacaklarsa kapatırlar, kimliği değiştirmeyelim' diyerek lojmandaki yerini açıkça bildirdi ve 'meydan okuduk' dedi.
• Ağustos sonu - 5 Eylül 1980MSP, İsrail'in Kudüs hamlesine karşı Dışişleri Bakanı Hayrettin Erkmen hakkında gensoru hazırladı. Erbakan'ın anlatımında 'Bir gensoru hazırladık ve Meclise verdik. Gensoru Meclistekilerin çoğunluğuyla kabul edildiği için Türkiye Cumhuriyeti Tarihinde de ilk kez bir Bakan ve bir Dışişleri Bakanı düşürülmüş oluyordu.'
• 6 Eylül 1980TBMM'de gensoru kabul edildi; aynı gün Konya'da Kudüs Mitingi yapıldı. Erbakan: 'Hatta 6 Eylül 1980 yılında zamanın Dışişleri Bakanını İsrail`in Kudüs`ü Başkent ilan etmesine karşılık ilişkileri kesme talebimize olumsuz karşılık verdiği için düşürdük' ve 'hemen bu olayın ertesi günü milletimizin büyük bir katılım gösterdiği ve Filistin Davasını desteklemek amacı güden muazzam bir miting tertipledik.'
• 9 Eylül 1980 sonrasıSiyasi tansiyon zirvedeydi. Konya mitingindeki görüntüler ve 'irtica' tartışması Ankara'da ordu ve siyaset çevrelerinde darbe gerekçesi setine eklendi; Erbakan'ın ifadesiyle 'Hemen 3 gün sonra da 12 Eylül askerî ihtilali meydana geldi, bu hareketin başındaki-ler bu mitingi daha sonradan 12 Eylül’ün yegane sebepleri ara-sında gösterdiler.'
• 12 Eylül 1980 03:00-04:00Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren başkanlığındaki Millî Güvenlik Konseyi, TRT ve Ankara Radyosu'ndan yayımlanan 1 No'lu bildiri ile yönetime el koyduğunu açıkladı; parlamento ve hükümet feshedildi, siyasi faaliyetler durduruldu, sokağa çıkma yasağı ilan edildi.
• 12-13 Eylül 1980Siyasi parti liderleri gözaltına alındı ve gözetim altına alındı. Erbakan da gözaltına alınan liderler arasındaydı; sitedeki mevcut metne göre 'bir süre İzmir açıklarındaki Uzunada'da tutuldu.' Erbakan'ın kendi anlatımında da 1980 yılının 12 Eylül'ünde Uzun Ada'da cuma namazına dahi gitmeye izin verilmediği vurgulanır.
• 16 Ekim 1981 ve sonrasıMillî Güvenlik Konseyi'nin 52 ve 71 sayılı kararlarıyla MSP dahil tüm siyasi partiler kapatıldı; MSP yöneticileri hakkında Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi'nde 'Ankara MSP davası' açıldı. Yargılama İzmir Uzunada ve ardından Ankara Mamak süreçleriyle devam etti; Erbakan ve yöneticiler 1981-1982'de yargılandı, 1985'te beraat etti ve siyasal yasaklar 6 Eylül 1987 referandumuna kadar sürdü.

Erbakan'ın ağzından

Hatta 6 Eylül 1980 yılında zamanın Dışişleri Bakanını İsrail`in Kudüs`ü Başkent ilan etmesine karşılık ilişkileri kesme talebimize olumsuz karşılık verdiği için düşürdük.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

hemen bu olayın ertesi günü milletimizin büyük bir katılım gösterdiği ve Filistin Davasını desteklemek amacı güden muazzam bir miting tertipledik. Hemen 3 gün sonra da 12 Eylül askerî ihtilali meydana geldi, bu hareketin başındaki-ler bu mitingi daha sonradan 12 Eylül’ün yegane sebepleri ara-sında gösterdiler.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Biz 12 Eylül öncesi Nisan 1980^6, üretilen bu yanlış politika-ların sahiplerinden birisini, Dışişleri Bakanım işte bu mülaha-zalarla düşürdük ve meclisi "şahsiyetli dış politika"ya. davet ettik.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Tabii o gün imkanımız vardı ve Dışişleri Bakanını bu yanlış politikasından dolayı düşürebilmiştik.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Takdir-i İlahiye bakınız ki Konferans'ın son günü 12 Eylül'e rastladı. 1980 yılının yine bir 12 Eylül'ünde, Uzun Ada' da cuma namazına dahi gitmemize izin ve-rilmezken, şimdi siyah örtüler altındaki Kabe'nin altın kapısı özel olarak açılmış ve bendeniz içinde namaz kı-lıyordum.

— Davam

Ben dik dur hocam dedik, dik dur.

Yani darbeyse darbe yapsınlar, biz bunları zaten her zaman karşılamış insanlarız.

Partiyi kapatacaklarsa partiyi kapatırlar.

Askerin el koyacağı söylendi.

Meydan okuduk. Kim gele? Meydan okuduk. Elhamdülillah.

Bazı milletvekili arkadaşlarımız Amerika'ya yurt dışına kaçtılar.

Özellikle 10 Haziran, 11 Haziran tarihleri çok önemlidir.

Sonuç

12 Eylül, parlamenter siyaseti kesintiye uğrattı: Anayasa askıya alındı, partiler kapatıldı, liderler Uzunada, Zincirbozan ve Hamzakoy gibi gözetim merkezlerinde tutuldu. MSP 16 Ekim 1981'de kapatıldı; Erbakan ve 30'u aşkın MSP yöneticisi Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılandı, 1985'te beraat etti ancak siyasal yasaklar 6 Eylül 1987 referandumuna kadar sürdü. Millî Görüş için darbe, 6 Eylül Konya mitinginin 'yegane sebep' diye gösterilmesiyle hafızaya kazındı ve Erbakan'ın Uzunada'da 'cuma namazına dahi izin verilmezken' yıllar sonra Kabe'nin kapısının açılması imgesiyle anlattığı bir mağduriyet-mesuliyet anlatısına dönüştü. 1983'te kurulan Refah Partisi MGK vetolarıyla engellense de 1987 sonrası yasakların kalkmasıyla Millî Görüş yeniden siyasete döndü ve darbe dönemi, 1990'ların yükselişinin miladı olarak kodlandı.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Necmettin Erbakan — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.14, s.34-35 (birincil)
• Necmettin Erbakan — Davam, s.138 (Uzun Ada / 12 Eylül pasajı) (birincil)
• video_transcripts/IbS66ShuvzQ.json — Arınç-Küçük Erbakan (darbe öncesi meydan okuma anlatısı) (birincil)
• TSK Millî Güvenlik Konseyi 1 No'lu Bildirisi, 12 Eylül 1980 (TRT/Ankara Radyosu yayını) (birincil)
• Resmî Gazete, 16 Ekim 1981 — Siyasi partilerin feshi (MGK Kararı) (birincil)
• TBMM Tutanak Dergisi — Hayrettin Erkmen hakkında gensoru görüşmeleri, 5 Eylül 1980 (ikincil)
• Dönem basını — Milliyet, Hürriyet, Tercüman, 12-20 Eylül 1980 (darbe bildirisi, gözaltılar, Uzunada/Zincirbozan/Hamzakoy) (ikincil)
• Kenan Evren — 16 Eylül 1980 basın toplantısı ve anılar (Konya mitingine atıf, gerekçelendirme) (ikincil)