Refah Partisi (RP) Kuruldu
19 Temmuz 1983
Refah Partisi 19 Temmuz 1983'te, 12 Eylül rejiminin getirdiği 10 yıllık siyaset yasağı altında Millî Görüş'ün üçüncü partisi olarak kuruldu. Kuruluş dilekçesini avukat Ali Türkmen İçişleri Bakanlığı'na verdi; veto riskine karşı partinin resmî genel başkanlığını Ahmet Tekdal üstlendi. Necmettin Erbakan ve kapatılan MSP yöneticileri yasaklı kaldığı için partide resmî görev alamadı, hareketi gayrıresmî lider olarak yönlendirmeye devam etti.
Arka plan
12 Eylül 1980 darbesiyle TBMM feshedildi, bütün partilerin faaliyetleri durduruldu ve Millî Güvenlik Konseyi yasama-yürütme yetkilerini üstlendi. 16 Ekim 1981'de MGK'nın 52 sayılı kararıyla MSP dahil tüm partiler kapatıldı ve malları Hazine'ye devredildi; MSP yöneticileri Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı Askerî Mahkemesi'nde yargılandı. 7 Kasım 1982'de kabul edilen 1982 Anayasası'nın geçici 4. maddesi, kapatılan partilerin lider ve yöneticilerine 10 yıl siyaset yasağı getirdi; Erbakan bu hükümle parti kurucusu, üyesi ve adayı olamaz hale geldi. 24 Nisan 1983'te 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu ile yeni parti kurma yolu açıldı; ancak MGK hem partileri hem de kurucuları ve adayları veto yetkisiyle taradı. Büyük Türkiye Partisi bu veto dalgasında kapatılırken, Millî Görüş tabanı yasaklı lider adına siyaset yapacak yeni ve veto-edilmesi daha zor bir kadro arayışına girdi. Bu sıkışma, kuruluş dilekçesini Ali Türkmen'in vereceği, genel başkanlığı Ahmet Tekdal'ın üstleneceği bir formülle Refah Partisi'nin kurulmasına zemin hazırladı.
Olayın seyri
- 12 Eylül 1980Silahlı Kuvvetler yönetime el koydu; Parlamento feshedildi, siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu, liderler gözetime alındı. Millî Güvenlik Konseyi yasama ve yürütme yetkilerini üstlendi.
- 16 Ekim 1981MGK'nın 52 sayılı kararıyla bütün siyasi partiler kapatıldı ve malları Hazine'ye devredildi; MSP dahil tüm partiler tüzel kişiliklerini kaybetti.
- 7 Kasım 1982 – 9 Kasım 19821982 Anayasası halkoylamasında %91,37 'evet' ile kabul edildi ve 9 Kasım 1982'de yürürlüğe girdi. Geçici 4. madde, 12 Eylül öncesi partilerin lider ve yöneticileri ile son yönetimlerde görev almış isimlere 10 yıl siyaset yasağı getirdi; Erbakan ve MSP yöneticileri bu kapsama girdi.
- 24 Nisan 19832820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu yürürlüğe girdi; yeni siyasi parti kurma şartları ve kuruculuk kriterleri belirlendi. MGK'ya partilerin kurucularını ve daha sonra milletvekili adaylarını veto etme yetkisi tanındı.
- 30 Mayıs – 20 Haziran 1983Yeni partiler peş peşe kuruldu. Süleyman Demirel'in desteklediği Büyük Türkiye Partisi 20 Mayıs'ta kurulup 31 Mayıs'ta MGK vetoları sonrası kapatıldı; ardından Doğru Yol Partisi ve Sosyal Demokrasi Partisi gibi yeni girişimler veto ve kuruluş engelleriyle karşılaştı. Bu iklimde Millî Görüş, lideri yasaklı olduğu için doğrudan Erbakan adına parti kuramadı.
- 19 Temmuz 1983Refah Partisi'nin kuruluş dilekçesi Ankara'da İçişleri Bakanlığı'na verildi. Dilekçeyi kurucular adına avukat Ali Türkmen sundu; resmî kayıtta partinin kurucu genel başkanı olarak Ahmet Tekdal bildirildi. Parti, 2820 sayılı Kanun'a göre yapılan kuruluş bildirimiyle tüzel kişilik kazandı.
- Temmuz – Ağustos 1983Kuruluş sonrası kurucular kurulu MGK denetiminden geçti; Ahmet Tekdal'ın genel başkanlığı onaylandı ve parti teşkilatlanmaya başladı. Erbakan ve diğer yasaklı MSP yöneticileri partiye resmen üye olamadı, ancak istişare ve gayrıresmî yönlendirme yoluyla hareketin siyasî hattını belirlemeye devam etti.
- 6 Kasım 1983Genel seçimler MGK'nın izin verdiği üç parti (ANAP, HP, MDP) arasında yapıldı; Refah Partisi kurucular denetimini geçmesine rağmen MGK'nın aday ve parti vetoları nedeniyle seçime sokulmadı ve 1983 seçimlerine giremedi. Seçime giremeyen RP, teşkilatlanmasını 1984 yerel seçimlerine hazırlık olarak sürdürdü.
Erbakan'ın ağzından
Biz Refah Partisi olarak Batı taklitçisi diğer bütün partilerden kökten farklıyız.
— Türkiye'nin Temel Meseleleri
O zaman, kabul edilseydik Adalet Partisi, Refah Partisi olurdu veya biz yine RP’yi kurardık.
— Türkiye'nin Temel Meseleleri
Bu parti "Refah Partisi" olur diye korktukları için veto edildik.
— Türkiye'nin Temel Meseleleri
bugünkü tatbikattaki siyasi düzene de "hile rejimi" diyoruz
— Türkiye'nin Temel Meseleleri
Sonuç
19 Temmuz 1983'te tescil edilen Refah Partisi, 1983 genel seçimlerine girememesine rağmen Millî Görüş'ün yasal varlığını yeniden kurdu. 1984 yerel ve 1986 ara seçimlerinde oyunu adım adım artırarak muhalefetteki en örgütlü tabanlardan birini oluşturdu; 6 Eylül 1987 halkoylamasıyla siyaset yasaklarının kalkması üzerine Erbakan 11 Ekim 1987'de resmen genel başkanlığa döndü. RP'nin 1991'de Meclis'e girişi, 1994 yerel seçimlerindeki büyük sıçrama ve 1995 genel seçiminde birinci parti oluşunun siyasî zemini bu yasaklı kuruluş dönemindeki teşkilatlanmaya dayanır; parti 16 Ocak 1998'de Anayasa Mahkemesi'nce kapatılana kadar Millî Görüş'ün en uzun ömürlü ve en kitlesel partisi oldu.
İhtilaflı noktalar
Durum: yanlis
Resmî sicilde kuruluş dilekçesini Ali Türkmen vermiştir, ancak partinin tescil edilen kurucu genel başkanı Ahmet Tekdal'dır. Türkmen 'başvuru sahibi avukat / kurucu üye', Tekdal 'kurucu genel başkan' olarak kaydedilmiştir; kaynaklar rol dağılımını karıştırdığında tek kişiye kurucu payesi verilmiş gibi aktarılır.
Durum: belirsiz
Bazı ansiklopedik ve gazete özetleri kuruluşu 20 Temmuz olarak verir. Resmî sicilde dilekçenin İçişleri Bakanlığı'na veriliş tarihi 19 Temmuz 1983'tür; 20 Temmuz tarihi Resmî Gazete ilanının veya basın duyurusunun ertesi güne sarkmasından kaynaklanıyor olabilir. Birincil sicil 19 Temmuz'u gösterdiği için bu tarih esas alındı.
Durum: belirsiz
Erbakan'ın fiilî liderliği yaygın anlatıdır ve kendi söyleşilerinde veto ve 'biz yine RP'yi kurardık' ifadeleri bunu ima eder; ancak 1983'te resmî bir üyelik, karar defteri veya talimat belgesi bulunamadı. Dönem tanıklıkları fiilî yönlendirmeyi doğrular, fakat hukuken Tekdal ve kurucular heyeti sorumluydu.
Kaynaklar
- 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu — Resmî Gazete 24.04.1983 Sayı 18027 (birincil)
- 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Geçici Madde 4 — Resmî Gazete 09.11.1982 Sayı 17863 mükerrer (birincil)
- Türkiye'nin Temel Meseleleri — Necmettin Erbakan (Ankara: Rehber Yayınları, s.12, s.17, s.27 — 'Batı taklitçisi', 'veto', 'hile rejimi' pasajları) (birincil)
- MGK Kararı No.52 — Siyasi Partilerin Feshi (16 Ekim 1981, Resmî Gazete 17.10.1981 Sayı 17496) (birincil)
- T.C. İçişleri Bakanlığı Siyasi Partiler Sicili — Refah Partisi kuruluş kaydı (19.07.1983) ve TBMM Arşivi parti kütüğü özetleri (ikincil)
- YSK 6 Kasım 1983 Genel Seçim Kesin Sonuçları ve 1984-1987 seçim özetleri — Resmî Gazete ve YSK arşivi (ikincil)