Referandum: Yasaklar Kalktı

6 Eylül 1987

6 Eylül 1987'de siyasî yasakların kaldırılmasına ilişkin halkoylaması çok küçük bir farkla kabul edildi. 1982 Anayasası'nın geçici 4. maddesiyle 10 yıl siyasetten men edilen Necmettin Erbakan ve diğer liderler için siyaset yolu yeniden açıldı. Erbakan bu eşiği, 11 Ekim 1987'de Refah Partisi genel başkanlığına dönerek taçlandıracaktı.

Arka plan

12 Eylül 1980 darbesiyle siyasî faaliyetler durduruldu; 16 Ekim 1981'de Millî Güvenlik Konseyi'nin 52 sayılı kararıyla MSP dahil tüm partiler kapatıldı, yöneticileri Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılandı. 9 Kasım 1982'de yürürlüğe giren 1982 Anayasası'nın geçici 4. maddesi, 12 Eylül öncesi parti lider ve yöneticilerine 10 yıl siyaset yasağı getirdi; Necmettin Erbakan parti kurucusu, üyesi ve adayı olamadı, partisi kapatılan lider olarak Ankara Merkez Kapalı Cezaevi sürecinden sonra da anayasal yasak sürdü. Bu boşlukta 19 Temmuz 1983'te Refah Partisi Ahmet Tekdal emanetçiliğinde kuruldu ve 6 Kasım 1983 genel seçimine giremeden Meclis dışı kaldı; 25 Mart 1984 yerel seçiminde %4,40'lık ilk eşik aşıldı. 1985 ortasından itibaren siyasî yasakların kaldırılması ülke gündeminin ana maddesi oldu; Haftalık Yankı dergisinin 18 Kasım 1985'te Erbakan'la yaptığı söyleşinin takdiminde bile 'o zamanlar siyasî yasakların kaldırılıp - kaldırılmaması tartışmalarına rastlamıştı' denerek iklim özetleniyordu. Turgut Özal hükümetinin girişimiyle TBMM, geçici 4. maddenin halkoyuna sunulmasını kararlaştırdı; kampanya boyunca TRT'de ANAP, SHP ve DYP liderlerinin katıldığı açık oturumlar düzenlenirken Erbakan dâhil yasaklı liderler fiilen kampanyanın dış çemberinde kaldı. Bu tartışma ikliminde Erbakan, Cumhuriyet yazarı Uğur Mumcu'ya verdiği söyleşide (İslâm dergisi Ocak 1987 eki) mevcut düzeni 'köle düzeni / hile rejimi' diyerek eleştiriyor ve üç büyük partiyi 'Batı taklitçisi' olarak niteliyordu; referandum, bu siyasî sıkışmanın sandıktaki çözümü olarak 6 Eylül 1987'ye kondu.

Olayın seyri

• 12 Eylül 1980 - 16 Ekim 198112 Eylül darbesiyle siyasî partilerin faaliyeti durduruldu; Millî Güvenlik Konseyi'nin 16 Ekim 1981 tarihli 52 sayılı kararıyla MSP dahil bütün partiler kapatıldı, mal varlıkları Hazine'ye devredildi ve yöneticiler askerî mahkemede yargı yoluna sevk edildi.
• 9 Kasım 19821982 Anayasası halkoylamasıyla kabul edilip yürürlüğe girdi. Geçici 4. maddeyle 12 Eylül öncesi siyasî parti lider ve yöneticilerine 10 yıl siyaset yasağı kondu; Erbakan, Demirel, Ecevit ve Türkeş siyaset dışına itildi.
• 18 Kasım 1985Haftalık Yankı dergisinin Hilmi Bengi imzalı Erbakan söyleşisi yayımlandı. Derginin takdimi, söyleşinin 'siyasî yasakların kaldırılıp - kaldırılmaması tartışmalarına rastlamıştı' bir döneme denk düştüğünü ve yasaklı liderlerin her hareketinin olay haline geldiğini kayda geçirdi; bu, 1987 referandumuna giden tartışmanın erken bir fotoğrafı oldu.
• Ocak 1987Erbakan'ın Cumhuriyet yazarı Uğur Mumcu'ya verdiği söyleşi İslâm dergisi Ocak 1987 ekinde yayımlandı. Söyleşide üç liderin TV'deki açık oturumu değerlendirildi: 'Refah Partisi genel Başkanı Prof. Dr. Necmettin Erbakan Cumhuriyet yazarlarından Uğur Mumcu ile yaptığı bu söyleşide üç liderin TV`deki açıkoturumunu değerlendiririn RP`yi ve milli görüsü de anlattı. ANAP, SHP ve DYP`nin Batı taklitçisi ve bu üç partinin de temelde birbirinin aynı olduğunu belirtti.'
• Mayıs - Ağustos 1987TBMM, geçici 4. maddedeki siyasî yasakların kaldırılması için Anayasa değişikliğini halkoyuna sunma kararı aldı. Yaz boyunca ANAP, SHP ve DYP liderleri TRT'deki açık oturumlarda karşı karşıya geldi; Erbakan bu oturumları 'TRT anayasa ve kendi kuruluş kanununa göre bitaraf olması gerekirken ANAP'ın paralelinde yürümüş' diyerek eleştirdi ve Refah'ın eşit muamele görmediğini savundu. Propaganda döneminde Özal hükümeti 'evet', muhalefetin bir kanadı 'hayır' için kampanya yürüttü; yasaklı liderler dolaylı biçimde meydanlara indi.
• 6 Eylül 1987 PazarSiyasî yasakların kaldırılmasına ilişkin referandum yapıldı. Yüksek katılım altında yapılan oylamada 'evet' çok küçük bir farkla üstün geldi; YSK'nın resmî ilanıyla geçici 4. maddedeki 10 yıllık yasak kalktı ve Erbakan dâhil dört lider için siyaset yolu yeniden açıldı. Sitedeki mevcut metnin özetlediği gibi 'Siyasi yasakların kaldırılmasına ilişkin referandum çok küçük bir farkla kabul edildi ve Erbakan siyasete dönme hakkını kazandı.'
• 7 Eylül - 11 Ekim 1987Sonucun ilanıyla Refah Partisi olağanüstü kongre kararı aldı. Emanetçi genel başkan Ahmet Tekdal, partiyi kurucu irade adına taşıdığını belirterek görevi devretme iradesini açıkladı; 11 Ekim 1987'de Ankara'da toplanan olağanüstü büyük kongrede Necmettin Erbakan genel başkanlığa seçildi.

Erbakan'ın ağzından

Temelde aralarında bir fark yoktur. Üçü de Batı taklitçisidirler.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Bu günkü tatbikattaki ekonomik düzene "köle düzeni" diyoruz. Ve bugünkü tatbikattaki siyasi düzene de "hile rejimi" diyoruz.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Böyle bir malzeme, hangi mıknatıslı sahaya girerse o sahanın etkisi ile mıknatıslanır. Bizim yanımızda iken millî görüş mıknatısı zihniyetinde idi. İzmir'den seçilemeyip de dış sermaye çevrelerinin içine düşünce, bu sefer de onların mıknatıs alanlarına girdi

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Sonuç

6 Eylül 1987 halkoylaması, 1982 Anayasası'nın getirdiği 10 yıllık siyaset yasağını kaldırarak 12 Eylül sonrası siyasetin kilidini açtı. Erbakan, Demirel, Ecevit ve Türkeş için siyasete dönüş yolu açılırken, 19 Temmuz 1983'te emanet olarak kurulan Refah Partisi de asıl liderliğiyle buluşma imkânı kazandı; 11 Ekim 1987'de Erbakan'ın genel başkanlığa seçilmesiyle Millî Görüş'ün 'yasaklı' dönemi kapandı. Referandumun hemen ardından 29 Kasım 1987 erken genel seçimine gidildi; Refah %7,20 ile baraj altında kalsa da Millî Görüş'ün TBMM yolundaki tırmanışı 1991'de yeniden Meclis'e giriş ve 1994-1995'teki yerel ve genel seçim zaferleriyle sürecekti. Bu anlamda 6 Eylül, istisnasız bütün yasaklı liderler için bir milat, Erbakan için ise cezaevi-yasak-sürgün döneminden Refah-Yol iktidarına giden yolun hukuki eşiği oldu.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Geçici Madde 4 — Resmî Gazete 09.11.1982, Sayı 17863 mükerrer (birincil)
• MGK Kararı No.52, 16.10.1981 — Resmî Gazete 17.10.1981, Sayı 17496 (partilerin kapatılması) (birincil)
• YSK 6 Eylül 1987 Referandum Kesin Sonuçları — Resmî Gazete 12.09.1987, Sayı 19571 (birincil)
• Türkiye'nin Temel Meseleleri — Necmettin Erbakan (s.26-28 Uğur Mumcu söyleşisi; s.44-45 Yankı 18 Kasım 1985 takdimi) (birincil)
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Necmettin Erbakan maddesi (ikincil)
• Dönem basını – Milliyet, Cumhuriyet, Tercüman 07-08.09.1987 nüshaları (referandum sonuçları ve 'kıl payı' manşetleri) (ikincil)