ANAYOL Denemesi ve Çöküşü

Mart - Haziran 1996

24 Aralık 1995 seçiminde birinci parti olmasına rağmen Refah Partisi dışarıda bırakıldı; ANAP ve DYP'nin kurduğu ANAYOL (53. Hükümet) Mart 1996'da göreve başladı. Liderler arası çekişme ve güven bunalımı yüzünden hükümet üç ay içinde çöktü. 6 Haziran 1996'da TBMM'de güvenoyu alamayarak düşen ANAYOL'un ardından hükümet kurma sırası anayasal teamül gereği en büyük parti olan Refah Partisi'ne ve Erbakan'a geldi; 28 Haziran 1996'da Refah-Yol (54. Hükümet) kuruldu.

Arka plan

24 Aralık 1995 genel seçimi parçalı bir Meclis doğurmuştu: RP %21,38 ile 158 vekille birinci, ANAP 132 ve DYP 135 vekille hemen arkasında, DSP 76 ve CHP 49 vekille barajı geçen diğer partilerdi; hiçbir parti 276 çoğunluğuna ulaşamamıştı. Anayasal teamül hükümet kurma görevini önce birinci partiye vermeyi gerektirse de Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'in tercihleri, merkez sağın "Refah'ı dışarda tutma" mutabakatı ve basında yürütülen laiklik-tartışması eksenli kampanya, RP'nin baştan dışlanmasına yol açtı. RP-DYP ve RP-ANAP formülleri bu iklimde kurulamadı; Ocak-Şubat 1996'da yürütülen görüşmelerde DYP lideri Tansu Çiller hakkındaki yolsuzluk iddialarına ilişkin Meclis soruşturma gölgesi de pazarlık unsuru hâline geldi. Bu sıkışmada aynı tabana hitap eden iki merkez sağ parti ANAP ve DYP, RP'yi dışarıda tutan bir "merkez sağ koalisyonu" formülünde buluştu. Erbakan bu tabloyu daha sonra "6 ay süreyle her türlü hükümet şekli ihtimali ayrı ayrı denenmiş" sözleriyle özetleyecek; ANAYOL bu 6 aylık deneme zincirinin son ve en kısa halkası olacaktı.

Olayın seyri

• 24 Aralık 1995Genel seçim yapıldı; RP %21,38 ve 158 milletvekiliyle birinci, ANAP 132, DYP 135 milletvekili çıkardı. Ortada hiçbir partinin tek başına hükümet kuracak 276 vekili bulunmuyordu.
• Ocak - Şubat 1996Koalisyon arayışları sonuç vermedi. RP-DYP görüşmeleri Refah'ın başbakanlığı ve Çiller hakkındaki aklamaya ilişkin şartlar nedeniyle tıkandı; ANAP-DYP yakınlaşması hızlandı. Kamuoyunda "ANAYOL" formülü (ANAP+DYP) RP'siz merkez sağ hükümeti olarak tartışılmaya başlandı, DSP ve CHP dışarıdan destek pazarlıklarına dahil edildi.
• 28 Şubat - 3 Mart 1996Mesut Yılmaz (ANAP) ve Tansu Çiller (DYP) ANAYOL protokolünde anlaştı. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel hükümet kurma görevini Yılmaz'a verdi.
• 6 Mart 199653. Cumhuriyet Hükümeti (ANAYOL, ANAP-DYP koalisyonu) kuruldu, Bakanlar Kurulu listesi Cumhurbaşkanı'nca onaylandı ve hükümet programı Meclis'e sunuldu. Başbakan Mesut Yılmaz, Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Tansu Çiller oldu.
• 12 Mart 1996ANAYOL hükümeti TBMM'de güvenoyu aldı ve göreve resmen başladı; ancak iki liderin yetki paylaşımı, bakanlık dağılımı ve Çiller hakkındaki soruşturma önergelerinin akıbeti konusundaki görüş ayrılıkları koalisyonun ilk haftalarından itibaren su yüzüne çıktı.
• Nisan - Mayıs 1996ANAYOL içi çekişme yönetilemez hâle geldi. Liderler arasında karşılıklı suçlamalar, demeç savaşları ve bakanlık/özelleştirme gibi icraat başlıklarında tıkanma yaşandı; DSP'nin tutumu ve RP'nin verdiği gensoru/denetim baskısı hükümeti yıprattı. Basında "ANAYOL çatırdıyor" manşetleri yaygınlaştı.
• 6 Haziran 1996ANAYOL hükümeti TBMM'den güvenoyu alamadı ve görevini iade etti. Erbakan'ın daha sonra Meclis kürsüsünden hatırlattığı üzere "6 Haziran günü bundan önceki hükümet TBMM'den güvenoyu alamamış olduğu için görevi iade etmiştir".
• 7 - 28 Haziran 1996Cumhurbaşkanı Demirel 7 Haziran'da anayasal teamül gereği hükümet kurma görevini bu kez Meclis'in en büyük partisi olan Refah Partisi'ne ve Genel Başkan Necmettin Erbakan'a verdi. Yaklaşık üç haftalık görüşmelerin ardından 28 Haziran 1996 günü Refah Partisi ile Doğru Yol Partisi koalisyon protokolünü imzaladı ve 54. Cumhuriyet Hükümeti (Refah-Yol) kuruldu.

Erbakan'ın ağzından

Once su gerçege isaret ederek sozlerime baslamak istiyorum. Bilindigi gibi 24 Aralik 1995 seçimlerinden sonra ulkemizde 6 ay sureyle her turlu hukumet sekli ihtimali ayri ayri denenmis ve arastirilmistir.

Bunlardan bir sonuç alinamayacagi gorulunce Turkiye'mizin en buyuk iki partisi Refah Partisi ve Dogru Yol Partisi bir araya gelerek bir koalisyon kurmuslardir ve halkimiza ve ulkemize hizmet etmek için 54. Turkiye Cumhuriyeti Hukumetini teskil etmislerdir.

Bilindigi gibi 6 Haziran gunu bundan onceki hukumet Turkiye Buyuk Millet Meclisi'nden guven oyu alamamis oldugu icin gorevi iade etmistir. Sayin Cumhurbaskani 7 Haziran gunu yeni hukumet kurulmasi gorevini Turkiye Buyuk Millet Meclisi'nde en buyuk yeg sah- sahip oldugu icin Refah Partisi'ne tevdi etmistir.

Peki bu hükümet nasıl çıkacak Allah aşkına? DHP'yle ANAP bir araya gelemez. DSP'yle CHP bir araya gelemez. Ve de hem de alternatif varmış. Hala bu alternatifi ne millet anlamıştır ne de biz anlayabildik.

Sonuç

Üç ay yaşayan ANAYOL'un çöküşü, "RP'siz merkez sağ hükümeti" formülünün Meclis aritmetiği ve liderler arası kişisel çekişme nedeniyle sürdürülemediğini gösterdi. RP'nin birinci parti olmasına rağmen dışlanması, 6 ay süren istikrarsızlık ve hükümet boşluğu algısını besledi. 6 Haziran 1996'da güvenoyu alamayarak düşmesi, anayasal teamül gereği iktidar denkleminde RP'yi yeniden merkeze taşıdı; 7 Haziran'da görevin Erbakan'a verilmesi ve 28 Haziran'da Refah-Yol'un (54. Hükümet) kurulması bu çöküşün doğrudan sonucudur. ANAYOL'un kısa ömrü, Refah-Yol'un bir yıl sonra 28 Şubat sürecinde hedef olacağı siyasal gerilimin de provalarını barındırıyordu.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• TBMM – Hükümetler Listesi: 53. Cumhuriyet Hükümeti (ANAYOL, 6 Mart 1996 - 28 Haziran 1996) ve 54. Cumhuriyet Hükümeti (Refah-Yol, 28 Haziran 1996) künyeleri (birincil)
• Resmî Gazete – 24 Aralık 1995 Milletvekili Genel Seçimi Kesin Sonuçları (30 Aralık 1995, sayı 22497) ve Bakanlar Kurulu listeleri (Mart-Haziran 1996) (birincil)
• TBMM Genel Kurul Tutanakları – 6 Haziran 1996 (ANAYOL'un güvenoyu alamaması / görevi iadesi) ve 6-8 Temmuz 1996 (54. Hükümet program görüşmeleri) (birincil)
• Video deşifresi – No 316 Başbakanlıkta Basın Toplantısı (LEJe03UMHlE, 07:16 ve 08:20) (birincil)
• Video deşifresi – No 324 TBMM Bütçe Görüşmeleri RP Başbakanlık Dönemi 1996 (YvO102JMv6g, 01:44 - 6 Haziran/7 Haziran/28 Haziran kronolojisi) (birincil)
• Video deşifresi – Erbakan Hoca'dan Bülent Ecevit'e Alternatif Hükümet Çıkışı (tO55cGHbc2U, 00:34 - hükümet aritmetiği) (birincil)
• TDV İslâm Ansiklopedisi – Necmettin Erbakan maddesi (kronoloji ve ANAYOL/Refah-Yol geçişleri teyidi) (ikincil)
• Dönem basını – Milliyet / Cumhuriyet / Hürriyet arşivi, Mart-Haziran 1996 (ANAYOL protokolü, güvenoyu, liderler arası çekişme haberleri) (ikincil)