Motorlar Kürsüsü'nde Asistanlık

1 Temmuz 1948

1948 yaz döneminde İTÜ Makine Fakültesi'nden mezun olan Erbakan, aynı yılın 1 Temmuz'unda fakültenin Motorlar Kürsüsü'nde asistanlığa başladı. Erbakan kitabında yalnızca "mezun olur olmaz" der; gün bilgisi Erbakan Vakfı özgeçmişinden gelir, TDV İslâm Ansiklopedisi sadece "aynı yıl" demekle yetinir. Dönemin 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu'na göre asistanlar önce bir yıl aday olarak çalışır, asilliği onandıktan sonra üç yıl içinde doktora ya da yeterlik imtihanını vermek zorundaydı. TDV İslâm Ansiklopedisi Erbakan'ın "doktora tezine tekabül eden yeterlik tezi"nden söz eder; kaynaklar bu tezin hangi tarihlerde hazırlandığını vermez.

Arka plan

İTÜ, 12 Temmuz 1944 tarih ve 4619 sayılı Kanunla Yüksek Mühendis Mektebi'nden dönüştürülmüş, inşaat, mimarlık, makina ve elektrik olmak üzere dört fakülteye ayrılmıştı. Üniversite hayatını düzenleyen çerçeve, 13 Haziran 1946 kabul tarihli 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu'ydu (Resmî Gazete 18.VI.1946, sayı 6336). Bu kanunun asistanlıkla ilgili 38-40. maddeleri, atamanın kürsü başındaki ordinaryüs profesörün ya da bu görevi yapan öğretim üyelerinin teklifi ve fakülte yönetim kurulunun onamıyla rektör tarafından yapılacağını, asistanın bir yıl aday olarak çalışacağını, asilliğin onanmasından itibaren üç yıl içinde doktora veya yeterlik imtihanını vermesi gerektiğini hükme bağlıyordu. Kanunun geçici 6. maddesi ise "yeter sayıda doktora yapmış yüksek mühendis [veya yüksek mimar] yetişinceye kadar" on yıl süreyle Teknik Üniversite'nin mühendislik kürsülerinde DOÇENTLİK imtihanına girecek yüksek mühendislerden doktora şartı aramıyor; bunun yerine diploma alındıktan iki yıl sonra girilebilen "Yeterlik" İMTİHANINI yeterli sayıyordu. Kanun metni bir yeterlik TEZİNDEN söz etmez, bir imtihan düzenler; TDV İslâm Ansiklopedisi ise Erbakan için "doktora tezine tekabül eden yeterlik tezi" ifadesini kullanır. Bu iki ifadeyi birbirine bağlayan — yani Erbakan'ın yeterlik tezinin doğrudan geçici 6. maddeden doğduğunu gösteren — birincil belge bulunamadı; geçici 6. madde asistanlığa giriş değil, doçentlik imtihanına giriş şartını düzenler. Bu döneme dair bir de ikincil anlatı vardır: Erbakan'ın devam ettiği dergâh çevresinde Serezli Hasib Efendi ve Abdülaziz Bekkine'nin üniversite öğrencilerine "üniversitede kalın, hoca olun" tavsiyesinde bulunduğu, Erbakan'ın da mezuniyetin ardından asistanlık sınavına bu yüzden girdiği aktarılır.

Olayın seyri

1943İstanbul Erkek Lisesi'ni bitirdikten sonra, o tarihte adı Yüksek Mühendis Mektebi olan — 12 Temmuz 1944 tarih ve 4619 sayılı Kanunla İstanbul Teknik Üniversitesi'ne dönüşecek — kuruma girdi. Erbakan kitabında kurumu geriye dönük olarak "İstanbul Teknik Üniversitesi" diye anar. Sınavsız giriş hakkı olduğu halde sınava girmeyi tercih ettiğini, sınav sonucunda doğrudan ikinci sınıftan başlatıldığını yazar.
1948 yaz dönemiİTÜ Makine Fakültesi'nden mezun oldu. Erbakan Vakfı 'üstün başarı ile', TDV yalnızca '1948'de mezun oldu' der.
1 Temmuz 1948Makine Fakültesi Motorlar Kürsüsü'nde asistan olarak göreve başladı.
Atamanın kanunî usulü4936 sayılı Kanun m.38: asistanlar, "her kürsünün başındaki ordinaryüs profesör veya bu görevi yapan öğretim üyelerinin" teklifi ve fakülte yönetim kurulunun onamı üzerine rektör tarafından ADAY olarak tayin edilir; bir yıl aday çalışır, başarılı görülenin asilliği aynı usulle onanır.
1948 - 1951 (tarih aralığı türetilmiştir)Kürsüde asistanlık sürerken, TDV'nin ifadesiyle "o dönemde doktora tezine tekabül eden yeterlik tezi"ni hazırladı. Kaynaklar tezin hazırlanma tarihini vermez; aralık, göreve başlama (1948) ile Almanya'ya gönderilme (1951) tarihlerinden çıkarılmıştır.
1951Motorlar Kürsüsü'nde görevliyken, İstanbul Belediyesi'nin 500 otobüs alımı için hangi marka ve fiyatın uygun olduğunu soran başvurusu üzerine kürsü adına rapor hazırladı. Erbakan bu raporun İTÜ Motorlar Kürsüsü arşivinde muhafaza edildiğini umduğunu yazar.
1951Yeterlik tezindeki başarısı gerekçesiyle üniversite tarafından görevlendirilerek, Aachen Teknik Üniversitesi'nde ilmî araştırmalar yapmak üzere Almanya'ya gönderildi. Kaynakların hiçbiri kürsüdeki asistanlık kadrosunun bu tarihte sona erip ermediğini söylemez.

Erbakan'ın ağzından

1948 yılı yaz döneminde mezun olur olmaz, aynı üniversitenin Makine Fakültesi Motorlar Kürsüsünde asistan olarak göreve başladım.

— Davam

Lise tahsilimden sonra, İstanbul Teknik Üniversitesine girdim. Bizim dönemimizde lise birincilerinin sınavsız girme hakkı olmasına rağmen sınava girmeyi tercih ettim. Sınav sonucunda, doğrudan ikinci sınıftan başlatıldım.

— Davam

Biz de o tarihte İstanbul Teknik Üniversitesi Motorlar Kürsüsünde görevliydik. ... Teknik Üniversite olarak bize geldi. 'Şu cins otobüslere şu fiyatları istiyorlar, acaba en uygunu hangisidir, bize bir rapor verin.' dediler. Bu hususta yazdığımız rapor, ümit ederim ki Teknik Üniversite Motorlar Kürsüsü arşivinde hâlâ muhafaza edilmektedir.

— Davam

Geldi, üniversite olarak biz de motorlar kürsüsündeyiz, bize müracaat etti. Dedi ki: 'Ben bunlardan hangisini alacağım? Bana bir ilmî çözüm getirin bakalım.' Biz de onlara bir rapor verdik. Bu rapor hem üniversitenin arşivinde var hem İstanbul Elektrik İdaresi'nin arşivinde var.

— Video deşifresi — 'Aşk, Azim ve Millî Görüş, Tekeden Bile Süt Çıkarır!' (Gemini deşifresi; rakam/tarih için kullanılamaz)

Bana bak Turgut, ben motor profesörüyüm.

— Video deşifresi — 'FAİZ ÜZERİNE NECMETTİN ERBAKAN' (Gemini deşifresi; rakam/tarih için kullanılamaz). Sonuç bölümünde künyesiz kullanılan 'motor profesörüyüm' ifadesi buraya, vid+sn ile taşındı.

Sonuç

Asistanlık, Erbakan'ın hem akademik hem sanayi hattının başlangıç noktasıdır. Kürsüde geçen yıllar, TDV'nin "doktora tezine tekabül eden yeterlik tezi" dediği çalışmaya ve 1951'de üniversite tarafından görevlendirilip Aachen'e gönderilmesine bağlanır; bu iki adım arasındaki hukukî bağı gösteren bir belge bulunamamıştır. Aynı kürsüde 1951'de İstanbul Belediyesi'nin 500 otobüsü için bir rapor hazırladı; Erbakan bu rapor için "kanaatimce tarihi önemi haiz bir rapordur" der. Raporun metni elde bulunmadığı için içeriği hakkında hüküm verilmemiştir — Davam'daki anlatı tam da raporun metnine geçileceği cümlede ("raporumuzun baş kısmında şöyle demiştik:") kesilmektedir. 27 Mayıs 1960'tan sonra Motorlar Kürsüsü'nde derslerini devraldığı aktarılan ilişki de bu döneme dayanır.

İhtilaflı noktalar

İddia: Erbakan İTÜ Makine Mühendisliği'ni 3.98 ortalamayla bitirdi ve bu rekor hâlâ kırılmadı.
Durum: belirsiz
İddiayı yayan haber hiçbir İTÜ kaydı, transkript veya kurum yazısı göstermiyor; kaynak olarak sosyal medya tartışmalarına atıf yapıyor ve yazarı 'Haber Merkezi'. Erbakan'ın kendi kitabı Davam ve TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi böyle bir ortalama vermez; Erbakan Vakfı yalnızca 'üstün başarı' der. 4'lük AGNO sisteminin 1940'larda İTÜ'de kullanıldığına dair bir belge de bulunamadı. Doğrulanamıyor.

İddia: Ders verme yetkisi sadece doçent ve profesörlere ait olmasına rağmen Erbakan'a özel izin çıkarıldı ve asistanken ders vermeye başladı.
Durum: belirsiz
Bu cümlenin tek kaynağı Erbakan Vakfı özgeçmişidir; Vikipedi ve haber siteleri onu tekrarlar. Erbakan Davam'da bundan söz etmez. Dönemin 4936 sayılı Kanunu m.40'ta asistanın görevleri sayılırken ders vermek yer almaz; m.34 ise doçenti bulunmayan dersler için 'öğretim görevlisi' atanmasını düzenler ama bu hüküm üniversite dışından, başka resmî görevde veya serbest meslekte olan kişiler içindir. Böyle bir 'özel izin'in hangi karara dayandığı belgelenmiş değil.

İddia: Süleyman Demirel, Erbakan'ın İTÜ'den sınıf arkadaşıydı.
Durum: yanlis
İTÜ İnşaat Fakültesi'nin kendi mezun sayfasına göre Demirel 1949'da İNŞAAT Fakültesi'nden Yüksek Mühendis unvanıyla mezun oldu; Erbakan ise 1948'de MAKİNE Fakültesi'nden mezundur. Aynı üniversitede aynı yıllarda bulundular, ancak farklı fakültelerde ve farklı mezuniyet dönemlerinde. 'Aynı dönem öğrencisi' doğru, 'sınıf arkadaşı' yanlıştır.

İddia: Erbakan'ın asistanlığa girmesi ve sonra Almanya'ya gitmesi şeyhlerinin yönlendirmesiyle oldu.
Durum: belirsiz
İddia Fehmi Çalmuk'un 'Das ist Erbakan' serisine ve Salih Sedat Ersöz / İsmail Fatih Ceylan gibi yazarların anlatılarına dayanır; Ersöz 'Hasib Efendi ve Abdülaziz Efendi üniversite öğrencilerine sürekli üniversitede kalın, hoca olun diye tavsiyede bulunuyorlardı' der. Bu yazıların hiçbiri kitap/sayfa düzeyinde kaynak göstermez. Erbakan Davam'da asistanlığını anlatırken hoca yönlendirmesinden söz etmez; Mehmed Zahid Kotku'nun teşvikini ise yalnızca yerli motor üretimi bağlamında anar (Davam s.9). Yönlendirmenin varlığı da yokluğu da belgelenmiş değil.

İddia: Göreve başlama tarihi kesin olarak 1 Temmuz 1948'dir.
Durum: belirsiz
Günü veren tek kaynak Erbakan Vakfı özgeçmişidir ve dayandığı belgeyi göstermez. TDV İslâm Ansiklopedisi 'aynı yıl ... asistan olarak göreve başladı' der, gün vermez; Erbakan'ın kendi kitabı da 'mezun olur olmaz' demekle yetinir. Tarih makul (yaz dönemi mezuniyetinin hemen ardı) ama resmî bir atama belgesiyle teyit edilemedi.

İddia: Erbakan'ın 1948-1951 arasında doktora yerine 'yeterlik tezi' hazırlamasının sebebi 4936 sayılı Kanunun geçici 6. maddesidir.
Durum: belirsiz
Kanun metni bir yeterlik TEZİ değil, bir yeterlik İMTİHANI düzenler: 'bu gibilerin yüksek mühendis veya mimar diploması aldıktan iki yıl sonra girebilecekleri «Yeterlik» imtihanını başarmış bulunmaları şarttır.' Ayrıca geçici m.6 asistanlığa giriş şartını değil, DOÇENTLİK imtihanına giriş şartını düzenler. 'Yeterlik tezi' ifadesi ise TDV İslâm Ansiklopedisi'nden gelir ('o dönemde doktora tezine tekabül eden yeterlik tezindeki başarısından dolayı'). TDV geçici m.6'ya hiç atıf yapmaz, kanun da Erbakan'dan söz etmez. İkisini nedensellikle birleştiren cümle bu kayıttan çıkarılmıştır; bağın kurulup kurulamayacağı belirsizdir.

İddia: Erbakan'ın kürsüdeki asistanlığı 1951'de Almanya'ya gidişiyle sona erdi.
Durum: belirsiz
Hiçbir kaynak asistanlığın 1951'de bittiğini söylemez; aksine gösterilen iki kaynak da üniversitenin kendisini görevlendirdiğini söyler — Davam: 'Üniversite tarafından Almanya'daki Aachen Teknik Üniversitesine ilmi araştırmalar yapmak üzere gönderildim'; TDV: 'üniversite tarafından 1951'de ... Almanya'ya gönderildi' ve '1955'te ... İstanbul Teknik Üniversitesi'ne döndü'. Görevlendirme ifadesi kadro ilişkisinin sürdüğünü düşündürür ama kadro durumunu gösteren bir belge bulunamadı; asistanlığın 1951'de bittiği yönündeki ifade kaynaksız çıkarım olduğu için bu kayıttan çıkarılmıştır.

Kaynaklar

4936 sayılı Üniversiteler Kanunu — kabul 13.VI.1946, Resmî Gazete 18.VI.1946 sayı 6336 (m.32, m.34, m.38-40, geçici m.6) (birincil)
Necmettin Erbakan, Davam, s.5 (mezuniyet ve asistanlığa başlangıç, kendi kalemi) (birincil)
Necmettin Erbakan, Davam, s.195-197 (Motorlar Kürsüsü'nde 1951 otobüs raporu, kendi kalemi; basılı sayfa numaralarına göre düzeltildi) (birincil)
Erbakan'ın kendi sesinden Motorlar Kürsüsü ve otobüs raporu anlatısı — video (Gemini deşifresi; rakam/tarih için kullanılmadı) (birincil)
TDV İslâm Ansiklopedisi, Nazım Maviş, 'ERBAKAN, Necmettin', 2020, EK-1, s.411-413 (ikincil)
Erbakan Vakfı, Prof. Dr. Necmettin Erbakan Özgeçmiş ('aynı yılın 1 Temmuzunda ... asistan olarak göreve başladı') (ikincil)
Sayıştay, İstanbul Teknik Üniversitesi Denetim Raporu (yalnız kuruluş tarihi ve kanun numarası için: 12.07.1944 tarih ve 4619 sayılı Kanun; rapor fakülte sayısını vermez) (ikincil)
Türk Maarif Ansiklopedisi, 'İstanbul Teknik Üniversitesi' (12 Temmuz 1944'te İnşaat, Mimarlık, Makine, Elektrik olmak üzere dört fakülteyle İTÜ adını alma) (ikincil)
İTÜ İnşaat Fakültesi — Mezunlar: Süleyman Demirel (1949, Yüksek Mühendis) (ikincil)
İstanbul Satranç Derneği — Selim Palavan biyografisi (1909 Ahıska - Aralık 1995; Temmuz 1943'te Motorlar Kürsüsü'ne doçent) (ikincil)
Türkçe Vikipedi, 'Necmettin Erbakan' ('motor kürsüsünde asistan ... Prof. Dr. Selim Palavan'la beraber motor dersi verdi') (ikincil)
Odatv, Soner Yalçın, 'Erbakan neyi gördü Erdoğan niye göremiyor' (27 Mayıs 1960 sonrası Palavan'ın derslerini Erbakan'ın devralması) (ikincil)
irfandunyamiz.com, Salih Sedat Ersöz, 'Erbakan Hoca'nın manevi bağlantıları', 14 Şubat 2022 (ikincil)
Medyascope, İsmail Fatih Ceylan, 'Erbakan'ın üç şeyhi', 20 Temmuz 2025 (ikincil)
Millî Gazete, 'İTÜ bunu konuşuyor! Erbakan Hoca'nın rekoru hâlâ kırılamadı!' (3.98 ortalama iddiasının kaynağı) (ikincil)
Odatv, 'Bu fotoğraflar ilk kez ortaya çıktı' (Fehmi Çalmuk, 'Das ist Erbakan' 1. cilt; kitapta 'Erbakan'ın asistan olması ve yurt dışında master yapmasına kadar birçok konunun şeyhleri tarafından belirlendiğinin kaydedildiği' bilgisi + İTÜ diploma töreni fotoğrafı bahsi) (ikincil)
Video deşifresi — 'Necmettin Erbakan Kimdir Nereli?' (Erbakan'ın kendi sesi DEĞİL, anlatıcı metni; 'sınıf arkadaşı Süleyman Demirel' iddiasının paketteki kaynağı — Gemini deşifresi, rakam/tarih için kullanılamaz) (ikincil)
Erbakan'ın kendi sesinden 'ben motor profesörüyüm' ifadesi — video 'FAİZ ÜZERİNE NECMETTİN ERBAKAN' (Gemini deşifresi; rakam/tarih için kullanılmadı) (birincil)