D-8'in Kuruluşu

15 Haziran 1997

15 Haziran 1997'de İstanbul Çırağan Sarayı'nda toplanan devlet ve hükümet başkanları İstanbul Deklarasyonu'nu imzalayarak D-8 (Gelişen Sekiz Ülke) Teşkilatı'nı kurdu. Kurucu üyeler Türkiye, Bangladeş, Endonezya, İran, Malezya, Mısır, Nijerya ve Pakistan oldu. Süreç 22 Ekim 1996'daki Kalkınma İşbirliği Konferansı ile başlamıştı; D-8, 54. Hükümet'in dış politikadaki en somut icraatı olarak kayda geçti.

Arka plan

Erbakan yıllardır dünya düzeninin II. Dünya Savaşı sonrası Yalta Konferansı'nda şekillendiğini, bu şekillenmenin doğrular üzerine dayanmadığı için savaş, sömürü ve zulüm ürettiğini savunuyordu. Bu düzende 190 ülke içinde nüfusu yaklaşık 1 milyar olan 7 ileri sanayi ülkesinin G-7'yi kurarak iş birliğini kurumsallaştırdığını, buna karşılık nüfusu 5 milyarı aşan yaklaşık 170 gelişmekte olan ülkenin böyle bir teşkilata sahip olmadığını vurguluyordu. İç siyasette "Yaşanabilir Bir Türkiye" ve "Yeniden Büyük Türkiye", dış siyasette "Yeni Bir Dünya" hedefini koyan Erbakan için çözüm, Batı'ya bağımlı taklitçi dış politika yerine şahsiyetli, çok yönlü iş birliği ve İslam birliği idealinin çekirdeği olacak bir ekonomik-siyasî dayanışma mekanizmasıydı. 28 Haziran 1996'da kurulan Refah-Yol (54.) Hükümeti bu fikri icraata dönüştürme zemini sağladı; D-8 bu çerçevede G-8'lere paralel, gelişmekte olan ülkelerin en üst düzeyde küresel kuruluşu olarak tasarlandı. Kuruluşta coğrafyası, mezhebi, etnik yapısı, kültürü ve kalkınma düzeyi farklı; halkının çoğunluğu Müslüman 8 ülkenin seçilmesi, çekirdek yapının temsil kabiliyetini ve dinamik karar alma ihtiyacını birlikte gözeten bir tercih olarak izah edildi.

Olayın seyri

• 22 Ekim 1996, İstanbulD-8 sürecinin diplomatik başlangıcı olan Kalkınma İşbirliği Konferansı İstanbul'da toplandı. Türkiye'nin çağrısıyla bir araya gelen Bangladeş, Endonezya, İran, Malezya, Mısır, Nijerya ve Pakistan temsilcileri, gelişmekte olan ülkeler arasında ekonomik ve teknik iş birliğini kurumsallaştırma niyetini kayda geçirdi. Konferans, 1997 zirvesine giden hazırlık sürecinin resmî miladı oldu.
• Ekim 1996 – Mayıs 1997Konferansı takiben üst düzey yetkililer ve dışişleri bakanları düzeyinde hazırlık toplantıları yapıldı. İş birliği alanları, temel ilkeler ve zirve deklarasyonu taslağı müzakere edildi; her ülkenin hangi sektörde yürütücü olacağı ve öncelikli projelerin plan-programa bağlanması ele alındı. Bu aşamada Türkiye'ye sanayi sahasında atılım projelerinin öncülüğü görevi verildi.
• 15 Haziran 1997 sabahı, Çırağan Sarayı, İstanbulDevlet ve hükümet başkanları zirvesi Çırağan Sarayı'nda toplandı. Dönem basını ve resmî açıklamalar zirveyi "Gelişen Sekiz Ülke" zirvesi olarak duyurdu; ev sahibi başbakan olarak Erbakan ve Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel heyeti karşıladı. Açılışta D-8'in yalnızca 8 ülkenin bir araya gelmesi değil, ezilen ve sömürülen geniş bir coğrafyanın barış ve kalkınma arayışının kurumsallaşması olduğu vurgulandı.
• 15 Haziran 1997 öğleden sonra, Çırağan Sarayıİstanbul Deklarasyonu sekiz lider tarafından imzalanarak D-8 resmen kuruldu. Deklarasyon, üye ülkelerin iç işlerine karışmama, bölgesel antlaşmalardaki taahhüt ve haklara halel getirmeme temel prensiplerini tescil etti. Temel ilkeler "Savaş değil, barış; çatışma değil, diyalog; çifte standart değil, adalet; üstünlük değil, eşitlik; sömürü değil, adil düzen; baskı ve tahakküm değil, insan hakları ve demokrasi" formülüyle özetlendi.
• 15 Haziran 1997, imza sonrasıZirvede sektörel iş bölümü ilan edildi ve teşkilatın merkezi olarak İstanbul'da sekretarya kurulması kararlaştırıldı. Endonezya, Malezya, Bangladeş, Pakistan, İran, Mısır, Türkiye ve Nijerya'dan oluşan kurucu yapının, nüfusları ne olursa olsun bütün gelişmekte olan ülkeleri ve başta Türk Cumhuriyetleri olmak üzere diğer Müslüman ülkeleri kucaklayan çekirdek olduğu kayda geçirildi.
• Haziran 1997 – 1998Kuruluşun hemen ardından Türkiye'de Refah-Yol döneminde D-8 projelerine yönelik ilk adımlar atıldı; bütün D-8'ler için önemli görülen zirai ilaçlama uçaklarının üretimi projesi bu dönemde başarıyla sonuçlandırılan işler arasında gösterildi. Teşkilat, 18 Haziran 1997'de Erbakan'ın başbakanlıktan ayrılmasından sonra da varlığını sürdürdü ancak iç siyasetteki 28 Şubat iklimi nedeniyle kuruluş dinamizmini koruyamadı.

Erbakan'ın ağzından

Necip milletimizin öncülüğünde, 15 Haziran 1997 tarihinde kurulmuş olan D-8, bu anlamda 20. Yüzyılın en önemli olaylarından birisidir.

— Davam

20. Yüzyılın 21 . Yüzyıla en kıymetli hediyesidir.

— Davam

D-8'ler gelişmekte olan ülkelerin G-8'lere paralel olarak kurdukları en yüksek seviyede küresel bir dünya kuruluşudur.

— Davam

D-8 projesinin en önemli hedefi ikinci bir konferans ile yeni bir dünyanın kurulmasını sağlamaktır.

— Davam

D-8'ler, iş birliği yaptıkları takdirde çok büyük bir atılım potansiyeline sahiptir.

— Davam

Sonuç

D-8, Refah-Yol hükûmetinin 28 Haziran 1996 – 18 Haziran 1997 arasındaki en kalıcı dış politika icraatı olarak kayda geçti. Teşkilat, kuruluşun üç gün sonrasında Erbakan'ın 18 Haziran 1997'de başbakanlıktan ayrılması ve 28 Şubat'ın siyasî iklimine rağmen hukuken varlığını sürdürdü; İstanbul'da sekretaryası kuruldu ve periyodik zirvelerle devam etti. Erbakan'ın kendi anlatısında D-8, G-7/G-8 düzenine paralel bir denge mekanizması, Yalta sonrası düzene karşı "ikinci konferans" arayışı ve "Yeni Bir Dünya" hedefinin çekirdeği olarak tanımlandı; 820 milyonluk kurucu nüfusun ve 5 milyarı aşan gelişmekte olan dünyanın kalkınması için "laf değil iş üretme" ilkesi esas alındı. Pratikte ise kuruluş sonrası hükümetlerin önceliklerinin değişmesi ve üye ülkeler arası öncelikli projelerin finansman ve eşgüdüm sorunları nedeniyle teşkilat kuruluş dinamizmini koruyamadı; sonraki yıllarda kâğıt üzerinde kalan bir iş birliği çerçevesi olduğu yönünde eleştiriler aldı. Buna rağmen D-8, Türkiye'nin çok yönlü dış politika tartışmalarında referans olmayı sürdürdü ve Erbakan'ın dış politikadaki en somut mirası olarak anıldı.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• Davam (Necmettin Erbakan) (birincil)
• D-8 İstanbul Deklarasyonu (15 Haziran 1997) tam metni (birincil)
• D-8 Organization for Economic Cooperation — Brief History of D-8 (birincil)
• T.C. Dışişleri Bakanlığı — Gelişen Sekiz Ülke (D-8) (birincil)
• Necmettin Çalışkan — Necmettin Erbakan'ın İslam Birliği Anlayışı ve Suriye Politikası, ESAM Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 3/1 (2022), s.169-189 (D-8 kuruluş: s.172-174, 182-183) (ikincil)
• Mesut Taştekin — Türk Dış Politikasında D-8, Gazi Üniversitesi İİBF Dergisi 7/2 (2006), s.225-244 (ilkeler: s.228) (ikincil)
• Ülke Sorunları ve Çözümlerimiz 2 (Yeniden Refah Partisi kurum yayını) s.200 — D-8'e dair kurum anlatımı (üçüncü ağız, tarih hatası içerir) (ikincil)