İstifa

18 Haziran 1997

Necmettin Erbakan, Refah Partisi ile Doğru Yol Partisi arasında 28 Haziran 1996'da imzalanan koalisyon protokolü uyarınca 18 Haziran 1997'de başbakanlıktan istifa etti ve dilekçesini Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'e sundu. Protokol ve ardından imzalanan mutabakat gereği görevin DYP Genel Başkanı Tansu Çiller'e verilmesi beklenirken, Demirel 19 Haziran'da hükümeti kurma görevini ANAP Genel Başkanı Mesut Yılmaz'a verdi. Böylece 54. Cumhuriyet Hükümeti (Refah-Yol) sona erdi ve ANASOL-D dönemi açıldı.

Arka plan

28 Haziran 1996'da kurulan 54. Hükümet, Refah Partisi ile Doğru Yol Partisi'nin Ortak Hükümet Protokolü'ne dayanıyordu; protokolde başbakanlığın bir yıl sonra DYP'ye devri öngörülmüştü. Kuruluşundan itibaren hükümet, 28 Şubat 1997'de 9 saate yakın süren Millî Güvenlik Kurulu toplantısı ve ardından açıklanan 18 maddelik MGK bildirisi başta olmak üzere, askerî-bürokratik baskı, medya kampanyası ve yargı hamleleriyle yoğun kuşatma altındaydı. MGK kararları, hükümetin irticayla mücadele başlığı altında sunulan tedbirler listesini imzalaması beklentisiyle birlikte siyasî krizi derinleştirdi; Erbakan bu dönemde kararları Meclis'e sevk etme ve protokole uyarak rotasyonla tansiyonu düşürme çizgisini savundu. DYP içinde de rotasyonun öne çekilmesi baskısı vardı: DYP Genel Başkan Vekili Hasan Ekinci'nin daha sonra aktardığına göre, 13 Haziran 1997'de yapılan görüşmede DYP kanadı 17 Haziran'a kadar iki yıllık sürenin bir yıla indirilmesini, aksi hâlde grup kararıyla hükümetten çekilmeyi gündeme getirdi. Bu şartlarda Erbakan, baskı ve gerginlik gerekçesiyle değil, protokolün gereği olarak ve ahde vefa örneği saydığı bir davranışla istifa yolunu seçtiğini açıkladı.

Olayın seyri

• 28 Haziran 1996Refah Partisi ile Doğru Yol Partisi arasında Ortak Hükümet Protokolü ve Ekleri imzalandı; 54. Cumhuriyet Hükümeti Bakanlar Kurulu listesinin onayıyla kuruldu. Protokolde Başbakanlığın bir yıl sonra DYP'ye geçmesi kararlaştırıldı.
• 28 Şubat 1997 (15:15–00:15)Çankaya Köşkü'nde 9 saate yakın süren MGK toplantısı yapıldı; ertesi gün 18 maddelik MGK bildirisi yayımlandı ve Başbakanlığa sevk edildi. Bildiri, Refah-Yol hükümeti üzerinde baskıyı en üst noktaya taşıdı.
• 13 Haziran 1997Başbakanlık Konutu'nda Erbakan ve Tansu Çiller başkanlığında, DYP adına Hasan Ekinci ve Cevdet Akçalı, Refah Partisi adına Adalet Bakanı Şevket Kazan ve Fehmi Adak'ın katıldığı toplantıda DYP kanadı, protokolde öngörülen sürenin 2 yıldan 1 yıla indirilmesini, aksi hâlde 17 Haziran'a kadar çekilme kararı alınmazsa DYP grubunun hükümetten çekileceğini bildirdi. Ekinci'nin anlatımına göre Ekinci'nin konuşması sonrası Erbakan 'Sizin istifa etmenize gerek yok, istifamı Cumhurbaşkanı'na sunacağım' dedi.
• 18 Haziran 1997 (öğle)Başbakan Necmettin Erbakan, Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'e istifa mektubunu sundu. Mektupta 'Refah Partisi ve Doğru Yol Partisi arasındaki koalisyon protokolüne uygun olarak bu bir yıllık süreden sonra Başbakanlığın Doğru Yol Partisi'ne geçebilmesi için… Başbakanlık görevinden istifa ediyorum' deniyordu.
• 18 Haziran 1997 (öğleden sonra)Erbakan istifa mektubuyla birlikte ikinci bir yazı daha sundu: altında Erbakan, Çiller ve BBP Genel Başkanı Muhsin Yazıcıoğlu'nun imzası bulunan, Meclis çoğunluğunu temsil ettiklerini belirten yazı. Erbakan daha sonra TBMM'de düzenlediği ortak basın toplantısında bu yazıyı ve ekteki milletvekili imzalarını gösterdi; refah, DYP ve BBP milletvekillerinin imzalarıyla Çiller hükümetine güvenoyu desteğini peşinen beyan ettiklerini savundu.
• 19 Haziran 1997Cumhurbaşkanı Demirel, teamül ve Meclis aritmetiğine rağmen görevi Tansu Çiller'e değil, ANAP Genel Başkanı Mesut Yılmaz'a verdi. Erbakan–Çiller–Yazıcıoğlu üçlüsü TBMM'de ortak basın toplantısı düzenleyerek kararı 'Meclis'i ve millî iradeyi hiçe saymak' ve 'demokrasiyle bağdaşmayan' bir tasarruf olarak niteledi; Yılmaz'dan görevi iade etmesi istendi.
• 30 Haziran 1997Mesut Yılmaz başkanlığında ANAP–DSP–DTP koalisyonu (ANASOL-D, 55. Hükümet) güvenoyu aldı; Refah-Yol dönemi fiilen kapandı.

Erbakan'ın ağzından

Kendi adina da sizlere saygilarimizi sunarak sozlerime basliyorum. Butun ulusumuzun takip ettigi gibi 18 Haziran gunu bizim Dogru Yol Partisi ile bir yil once yapmis oldugumuz protokolumuz uyarinca protokolumuze uyarak Sayin Demirel'e Basbakanliktan istifa mektubumuz sunmustum.

Refah Partisi ve Dogru Yol Partisi arasindaki koalisyon protokolune uygun olarak bu bir yillik sureden sonra Basbakanligin Dogru Yol Partisi'ne geçebilmesi için yapmis oldugumuz taahhude ve iki parti arasindaki mutabakata uymak uzere Basbakanlik gorevinden istifa ediyorum. Bu sure içerisinde gerek Basbakan olarak sahsima gerekse 54. Cumhuriyet Hukumeti'ne ve onun uyelerine çalismalarimizda gosterdiginiz yakin ilgi ve desteklerinizden dolayi tesekkurlerimi arz eder saygilar sunarim.

Iste bizim istifa mektubumuz apaçik ortada. Basarili bir hukumet sadece ahde vefa ornegi gosteriyor. Protokolunun geregi olarak en guzel bir ahlak ornegi gosteriyor. Bu siyasi tarihimize boyle geçecek, butun milletimizin kalbini fetheden bir guzel olaydir. Bundan 70 milyon hepimiz iftihar etmeliyiz ve ediyoruz 70 milyon olarak.

Ancak bunun uzerine birtakim Sayin Demirel'den beklemedigimiz yanlis mutalaalar, mulahazalar serdetmistir. Bunlarin basinda efendim ulkede bir gerginlik varmis da hukumet bunun için istifa etmismis. Hayir!

Çok dogal olarak, meclis çogunlugunu temsil eden bu kagit ortada oldugundan dolayidir ki demokrasinin geregi olarak yapilacak is hemen Sayin Tansu Çiller Hanimefendi'yi çagirip yeni hukumeti kurma gorevinin Sayin Cumhurbaskani tarafindan kendisine tevdii edilmesi gerekir idi.

Sonuç

İstifa, Refah-Yol ortaklığının anayasal prosedürde öngörülen rotasyon gerekçesiyle sona ermesi gibi görünse de, Cumhurbaşkanı'nın görevi Meclis'te çoğunluk beyanı bulunan Çiller yerine Yılmaz'a vermesiyle siyasî kriz derinleşti ve 28 Şubat sürecinin en somut iktidar değişimi tamamlandı. 30 Haziran 1997'de Mesut Yılmaz başkanlığında ANASOL-D (55. Hükümet) kuruldu; Erbakan başbakanlığı ve Refah Partisi iktidarı sona erdi, kısa süre sonra Refah Partisi kapatma davası ve 1998'deki Anayasa Mahkemesi kararı gündeme geldi. Erbakan ve çevresi olayı 'protokole uyarak gösterilen ahde vefa ve ahlak örneği' ile 'Demirel'in demokrasiyle bağdaşmayan teamül ihlali' anlatılarıyla kayda geçirdi; bu çerçeve Millî Görüş hafızasında 28 Şubat'ın sivil iktidara müdahale teziyle birleşti. Parlamenter teamül tartışması — istifadan sonra görevin en büyük parti veya protokol ortağına mı, yoksa Cumhurbaşkanı takdirine mi bağlı olduğu — uzun süre siyaset ve hukuk literatüründe örnek olay olarak anıldı.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• 54. ve 55. Cumhuriyet Hükümetleri – TBMM Hükümetler listesi (kuruluş, istifa ve güvenoyu tarihleri) (birincil)
• Millî Güvenlik Kurulu Bildirisi, 28 Şubat 1997 ve ek 18 maddelik tedbirler listesi (Çankaya Köşkü) (birincil)
• MGK Genel Sekreterliği – Başbakanlığa Sevk Yazısı, 5 Mart 1997 (Genel Sekreter Orgeneral İlhan Kılıç imzalı) (birincil)
• TBMM Darbeleri ve Muhtıraları Araştırma Komisyonu Raporu, Kasım 2012, Cilt 1 – Refah-Yol Protokolü (28 Haziran 1996) eki ve 28 Şubat bölümü (birincil)
• Video: No 330 Refah Yol Hükümeti Ortak Basın Toplantısı, TBMM Basın Bürosu, Haziran 1997 – Erbakan, Çiller ve Yazıcıoğlu ortak yayını (XZZCXKaHM8M) (birincil)
• Hasan Ekinci söyleşisi – 'Erbakan'ı istifaya ben ikna ettim' (Sözcü gazetesi, 28 Şubat'ın 25. yılı) (ikincil)
• Dönem basını – 19-30 Haziran 1997 Cumhurbaşkanlığı görevlendirmeleri ve ANASOL-D kuruluş haberleri (Anadolu Ajansı bültenleri; Milliyet/Hürriyet arşivi) (ikincil)