AİHM 3. Daire Kararı

31 Temmuz 2001

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 3. Dairesi, 31 Temmuz 2001'de Refah Partisi'nin kapatılmasının ve yöneticilerine getirilen siyaset yasaklarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne aykırı olmadığına hükmetti. Karar, Anayasa Mahkemesi'nin 16 Ocak 1998 tarihli kapatma hükmünü Strasbourg ölçeğinde onayan ilk aşama oldu. Başvurucular Necmettin Erbakan, Şevki Kazan ve Ahmet Tekdal kararı Büyük Daire'ye taşıdı.

Arka plan

Refah Partisi hakkında Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Vural Savaş'ın 21 Mayıs 1997'de açtığı davada Anayasa Mahkemesi 16 Ocak 1998'de partinin 'laiklik karşıtı eylemlerin odağı' olduğu gerekçesiyle kapatılmasına ve aralarında Necmettin Erbakan'ın da bulunduğu 5 kişiye 5 yıl siyaset yasağı konmasına karar verdi. Karar 22 Şubat 1998'de Resmî Gazete'de yayımlandıktan sonra Fazilet Partisi kuruldu, ancak lider kadro fiilen siyaset dışına itildi. Erbakan ve arkadaşları iç hukuk yolları tükendiği gerekçesiyle 1998'de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurdu (Refah Partisi ve Diğerleri/Türkiye, no. 41340/98 vd.). Bu başvuru, 28 Şubat sürecinde siyasî parti kapatmalarının Sözleşme'nin 11. maddesi (örgütlenme özgürlüğü) ve 10. maddesi karşısındaki ölçüsünü Strasbourg'un önüne ilk kez bütünlüklü şekilde getirdi. Erbakan'ın külliyatında Avrupa kurumlarının insan hakları söylemi ile çifte standart uygulaması arasındaki gerilim daha 1970'lerden itibaren ayrı bir bahis olarak işleniyordu; 2001 kararı bu tartışmanın yargı sahnesindeki düğümü oldu.

Olayın seyri

• 21 Mayıs 1997Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Vural Savaş, Refah Partisi'nin laiklik karşıtı eylemlerin odağı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'nde kapatma davası açtı; iddianame partinin program ve lider beyanlarına dayandırıldı.
• 16 Ocak 1998Anayasa Mahkemesi oybirliğiyle RP'nin kapatılmasına, mallarının Hazine'ye devrine ve Necmettin Erbakan dahil 5 kişiye 5 yıl süreyle siyasî yasak konmasına hükmetti. Gerekçede 1961 ve 1982 Anayasaları'ndaki laiklik ilkesi ile Siyasî Partiler Kanunu'nun 101. maddesi dayanak gösterildi.
• 1998 (Şubat-Mayıs)AYM kararı kesinleşip Resmî Gazete'de yayımlandıktan sonra Refah Partisi ve üç başvurucu — Necmettin Erbakan, Şevki Kazan ve Ahmet Tekdal — Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurdu. Başvuruda kapatmanın ve siyaset yasaklarının Sözleşme'nin 9, 10, 11 ve 17. maddelerine aykırı olduğu ileri sürüldü.
• 31 Temmuz 2001AİHM 3. Dairesi (Third Section) Strazburg'da açıkladığı kararda, Refah Partisi'nin kapatılmasının ve liderlerine getirilen yasakların Sözleşme'ye aykırı olmadığına hükmetti. Daire, kapatmayı 'demokratik toplumda gerekli' ve 'orantılı' buldu; şeriat vurgulu beyanlar, çok hukukluluk önerileri ve parti yöneticilerinin açıklamalarını 'laik düzeni hedef alan somut tehlike' olarak değerlendirdi. Karar 4'e karşı 3 oy çokluğuyla alındı; üç hâkimin karşı oyunda ifade ve örgütlenme özgürlüğünün ihlal edildiği savunuldu.
• Ağustos-Ekim 2001Başvurucular, Sözleşme'nin 43. maddesi uyarınca davanın Büyük Daire'ye (Grand Chamber) gönderilmesini talep etti. Erbakan, Kazan ve Tekdal adına yapılan başvuruda 3. Daire'nin laiklik-demokrasi dengesini dar yorumladığı ve siyaset yasağının ölçüsüz olduğu ileri sürüldü. AİHM paneli talebi kabul ederek dosyayı Büyük Daire'ye sevk etti.
• 13 Şubat 2003 (sonrası - bağlam için)Büyük Daire, 13 Şubat 2003'te oybirliğiyle kapatmanın Sözleşme'yi ihlal etmediğini teyit ederek 3. Daire çizgisini kesinleştirdi; siyaset yasağı dahil tedbirler 'demokratik toplumda gerekli' bulundu. Böylece RP kapatması Strasbourg içtihadında parti kapatmanın istisnai koşullarda meşru sayılabileceği örnek karar olarak kayda geçti.

Erbakan'ın ağzından

Adil Düzen' de, hangi inançtan, hangi soydan olursa olsun bütün insanlık doğuştan gelen ve değişmeyen haklara sahiptir.

— Davam

Herkesin ifade hürriyeti, öğrenim hürriyeti, örgütlenme hürriyeti, yaşama hürriyeti, ibadet etme hürriyeti vardır. Bu hürriyetlerde bir noksanlık varsa o ülkede insan haklarından bahsedilemez. Bunlar temel insan haklarıdır.

— Davam

Avrupa Konseyinde yapılan konuşmalara dikkat ederek, bunların insan haklarına, insanların inançlarına, ırklarına, dillerine, hiç bakmadan riayet ettikleri kanaati uyanır herkeste.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Avrupa Başka Ülkelere Hiçbir Zaman Medeniyet Götürmemiştir. Götürdüğü Tek Şey Sömürü Düzenidir.

— Türkiye'nin Temel Meseleleri

Sonuç

31 Temmuz 2001 tarihli 3. Daire kararı, RP kapatmasının Strasbourg'da ilk derecede onanması anlamına geliyordu; başvurucuların Büyük Daire talebi kabul edilince dosya kesin hüküm için Büyük Daire'ye taşındı ve 13 Şubat 2003'te oybirliğiyle aynı sonuç teyit edildi. Karar, Türk siyasetinde parti kapatma içtihadının Avrupa ölçeğinde de 'demokratik toplumda gerekli' sayılabileceği şeklinde yorumlandı ve 2003 sonrası kapatma davalarında (Fazilet, HADEP ve sonrası) atıf kaynağı haline geldi. Erbakan yönünden 5 yıllık siyaset yasağı AİHM onamasıyla pekişti; siyasî faaliyeti Saadet Partisi'nin manevi liderliği ve 2003 sonrası teşkilat danışmanlığı zeminine çekildi. Millî Görüş anlatısında ise karar, Erbakan'ın yıllardır dile getirdiği 'Avrupa'nın çifte standardı' tezinin teyidi olarak okundu ve iç hukukta laiklik yorumunun sınırları ile Strasbourg'un demokrasi kriterleri arasındaki gerilim kalıcı bir tartışma başlığı olarak kaldı.

İhtilaflı noktalar

Kaynaklar

• AİHM Third Section Judgment — Refah Partisi and Others v. Turkey, nos. 41340/98, 41342/98, 41343/98, 41344/98, 31 July 2001 (birincil)
• AİHM Grand Chamber Judgment — Refah Partisi and Others v. Turkey, nos. 41340/98 vd., 13 February 2003 (birincil)
• Anayasa Mahkemesi Kararı E.1997/1, K.1998/1, 16 Ocak 1998 (RP Kapatma) — Resmî Gazete 22 Şubat 1998 (birincil)
• Erbakan, Necmettin — Davam, s.212-214 (Adil Düzen'de temel haklar ve hürriyetler) (birincil)
• Erbakan, Necmettin — Türkiye'nin Temel Meseleleri, s.67-68 (Avrupa Konseyi ve insan hakları söylemi); s.59 (Avrupa ve sömürü düzeni başlıkları) (birincil)
• HUDOC — AİHM içtihat özeti ve basın bülteni 31 July 2001 (Refah Partisi kararı) (ikincil)